चन्दा क्षेत्री/काठमाडौँ । बङ्गलादेशमा सत्ता परिवर्तनसँगै राजनीतिक प्रतिशोधको चक्र दोहोरिँदै आएको छ। सन् १९७५ मा सैनिक विद्रोहका क्रममा बङ्गलादेशका राष्ट्रपिता शेख मुजिबुर रहमानको हत्यादेखि उनकी छोरी शेख हसिनाको शासनकालमा विपक्षीमाथि भएको दमन र उनको सत्तापतनपछि अवामी लिगका नेता–कार्यकर्तामाथि भएका आक्रमणसम्म आइपुग्दा देशको राजनीति हिंसा र प्रतिशोधबाट मुक्त हुन सकेको छैन। पछिल्लो पटक नयाँ सरकार गठन भएको करिब नौ महिनामै बम विस्फोट र आगजनीका घटनाले राजनीतिक अस्थिरता फेरि सतहमा ल्याएको छ।
बङ्गलादेशको राजनीतिक प्रतिशोधको इतिहास स्वतन्त्रतापछिको सत्तासंघर्षसँग जोडिन्छ। सन् १९७५ अगस्ट १५ मा सैनिक अधिकारीहरूको एउटा समूहले गरेको विद्रोहका क्रममा तत्कालीन राष्ट्रपति शेख मुजिबुर रहमान र उनका परिवारका अधिकांश सदस्यको हत्या भएको थियो। त्यसबेला विदेशमा रहेका उनकी छोरी शेख हसिना र शेख रेहाना भने बचेका थिए। मुजिबको हत्यापछि देशमा सैनिक शासन, सत्ता संघर्ष र पटकपटकका राजनीतिक उथलपुथल सुरु भए। सन् १९८१ मा तत्कालीन राष्ट्रपति जियाउर रहमानको पनि सैनिक विद्रोहका क्रममा हत्या भयो। त्यसको एक वर्षपछि जनरल हुसेन मुहम्मद इरसादले सैनिक ‘कु’ गरेर सत्ता कब्जा गरे।
सन् १९९० को जनआन्दोलनपछि इरसादको शासन अन्त्य भयो र सन् १९९१ मा संसदीय लोकतन्त्र पुनःस्थापित भयो। तर लोकतान्त्रिक व्यवस्था फर्किए पनि अवामी लिग र बङ्गलादेश नेसनलिस्ट पार्टी (बीएनपी) बीचको कटुतापूर्ण राजनीतिक प्रतिस्पर्धा अन्त्य भएन। दुवै दलबीच सत्ता प्राप्तिका लागि आन्दोलन, हडताल, संसद् बहिष्कार र सडक संघर्ष दोहोरिँदै गए। नेताहरूबीचको राजनीतिक तथा व्यक्तिगत वैमनस्यले समेत देशको राजनीतिक वातावरणलाई प्रभावित पारिरह्यो।
मुजिबकी छोरी शेख हसिना सन् २००९ देखि २०२४ सम्म प्रधानमन्त्री रहिन्। उनको शासनकालमा आर्थिक तथा पूर्वाधार विकासका काम भए पनि विपक्षीमाथि दमन, मनपरी गिरफ्तारी, जबर्जस्ती बेपत्ता पार्ने कार्य र असहमति दबाएको आरोप लाग्दै आएको थियो। सन् २०२४ मा सरकारी सेवामा आरक्षणसम्बन्धी व्यवस्थाको विरोधबाट सुरु भएको विद्यार्थी आन्दोलन सरकारविरोधी व्यापक विद्रोहमा परिणत भयो। आन्दोलन नियन्त्रण गर्न सरकारले गरेको दमनमा ठूलो सङ्ख्यामा मानिस मारिए।
संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय मानवअधिकार उच्चायुक्तको कार्यालय (ओएचसीएचआर) ले सन् २०२५ फेब्रुअरीमा सार्वजनिक गरेको अनुसन्धान प्रतिवेदनमा सन् २०२४ जुलाई १ देखि अगस्ट १५ सम्मको अवधिमा आन्दोलनका क्रममा अधिकतम एक हजार चार सय जनासम्म मारिएको हुन सक्ने उल्लेख गरेको छ। प्रतिवेदनले तत्कालीन सरकार, सुरक्षा निकाय र अवामी लिगसँग सम्बन्धित हिंसात्मक समूहबाट गम्भीर मानवअधिकार उल्लङ्घन भएको निष्कर्ष निकालेको थियो। आन्दोलन चर्किएपछि सन् २०२४ अगस्ट ५ मा हसिनाले प्रधानमन्त्री पदबाट राजीनामा दिएर देश छाडिन् र भारत पुगिन्। अमेरिकाले सेन्ट मार्टिन टापुमा सैन्य अखडा बनाउन चाहेको, हसिनाले अस्वीकार गरेको र त्यसैकारण अमेरिकाले उनको सत्ता ढाल्न षड्यन्त्र गरेको आरोप पनि लाग्ने गरेको छ।
हसिनाको सत्तापतनसँगै राजनीतिक हिंसाको अर्को चरण सुरु भयो। पूर्वसत्तारूढ दल अवामी लिगका नेता तथा कार्यकर्ता, समर्थक, प्रहरी र तत्कालीन सरकारसमर्थक ठानिएका व्यक्तिमाथि आक्रमण, हत्या र आगजनीका घटना भए। कतिपय स्थानमा हिन्दु, अहमदिया मुस्लिम तथा आदिवासी समुदायका व्यक्तिसमेत निशानामा परे। ओएचसीएचआरको प्रतिवेदनले सरकारको नियन्त्रण कमजोर हुँदै जाँदा अवामी लिगका नेता तथा वास्तविक वा समर्थक ठानिएका व्यक्ति, प्रहरी र सञ्चारकर्मीलाई लक्षित गरी प्रतिशोधात्मक हत्या तथा अन्य गम्भीर हिंसा भएको उल्लेख गरेको छ। यस्ता घटनामा स्थानीय राजनीतिक वैमनस्य, धार्मिक तथा जातीय विभेद र व्यक्तिगत विवादसमेत जोडिएको प्रतिवेदनको निष्कर्ष छ।
हसिनाको बहिर्गमनपछि नोबेल शान्ति पुरस्कार विजेता मुहम्मद युनुसको नेतृत्वमा अन्तरिम सरकार गठन भयो। उक्त सरकारले अवामी लिगको विद्यार्थी सङ्गठन बङ्गलादेश छात्र लिगमाथि प्रतिबन्ध लगायो। सन् २०२५ मेमा अवामी लिग र त्यससँग आबद्ध सङ्गठनका गतिविधिसमेत प्रतिबन्धित गरिए। यससँगै राजनीतिक मुद्दा, गिरफ्तारी र पुराना घटनाको अनुसन्धानले देशको राजनीतिक वातावरण थप ध्रुवीकृत बनायो।
सन् २०२६ फेब्रुअरी १२ मा सम्पन्न आमनिर्वाचनमा बीएनपीले बहुमत हासिल गर्यो। पार्टीका नेता तारिक रहमान फेब्रुअरी १७ मा प्रधानमन्त्री बने। बीएनपीले प्रत्यक्ष निर्वाचित ३०० सिटमध्ये २१० सिट जितेको थियो। तर पूर्वसत्तारूढ अवामी लिगलाई निर्वाचनमा सहभागी हुन दिइएको थिएन। करिब दुई दशकपछि बीएनपी सत्तामा फर्किए पनि राजनीतिक प्रतिशोध र हिंसाको क्रम रोकिएको छैन।
नयाँ सरकार गठन भएको करिब नौ महिनामै बङ्गलादेशमा फेरि हिंसात्मक घटनाहरू बढेका छन्। नोभेम्बर ७ देखि ९ सम्म देशका विभिन्न स्थानमा २९ ठाउँमा घरेलु बम विस्फोट भएको र कम्तीमा १९ वटा बसमा आगजनी भएको प्रहरीको विवरण छ। नोभेम्बर १० र ११ मा पनि ढाकासहित विभिन्न जिल्लामा विस्फोट तथा आगजनीका घटना भए। फरिदपुरमा पार्किङ गरिएको बसमा आगजनी हुँदा चालक कालाचन शेखको मृत्यु भयो। ढाका विश्वविद्यालय परिसर र अदालत आसपाससमेत बम विस्फोटका घटना भएका छन्। ढाकामा मात्रै ३३ जनालाई पक्राउ गरिएको प्रहरीले जनाएको छ।
ढाका महानगरीय प्रहरीले पक्राउ परेका व्यक्तिमध्ये करिब ९९ प्रतिशत अवामी लिग र त्यसका प्रतिबन्धित भ्रातृ सङ्गठनसँग सम्बन्धित रहेको दाबी गरेको छ। प्रहरीका अनुसार केही व्यक्तिलाई रकम दिएर विस्फोट गराउन लगाइएको प्रारम्भिक अनुसन्धानबाट खुलेको छ। प्रहरीले प्रतिबन्धित सङ्गठन र त्यससँग आबद्ध समूहका व्यक्तिहरू घटनामा संलग्न रहेको दाबी गरे पनि आक्रमणको समग्र योजनाकार र राजनीतिक नेतृत्वसँगको सम्बन्ध स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि भइसकेको छैन। सत्तारूढ बीएनपीले भने घटनामा हसिनाका समर्थकको हात रहेको आरोप लगाएको छ। तर पछिल्ला घटनामा हसिनाको प्रत्यक्ष संलग्नता पुष्टि भएको छैन।
यसरी मुजिबुर रहमानको हत्यापछिको सैनिक हस्तक्षेप र सत्ता संघर्ष, अवामी लिग र बीएनपीबीचको लामो राजनीतिक वैमनस्य, हसिना शासनकालको दमन तथा उनको सत्तापतनपछिको प्रतिशोध हुँदै बङ्गलादेश फेरि हिंसात्मक राजनीतिक द्वन्द्वको चपेटामा परेको छ। राजनीतिक नेतृत्व र सत्तारूढ दल फेरिए पनि प्रतिशोधको प्रवृत्ति अन्त्य हुन नसक्दा देशको लोकतान्त्रिक अभ्यास, कानुनी शासन र राजनीतिक स्थायित्व चुनौतीपूर्ण बनेका छन्।
