काठमाडौं – नेपाली कांग्रेसका उपसभापति विश्वप्रकाश शर्माले पार्टीको १५औँ महाधिवेशनमा प्रस्तुत गरेको प्रतिवेदनमा नेपालको राजनीतिक संस्कृतिमा आएको क्षयलाई अन्त्य गर्दै पार्टीलाई समयानुकूल रूपान्तरण गर्ने प्रस्ताव अघि सारेका छन्।

‘राजनीतिक संस्कृतिको क्षय र युगानुकूल रूपान्तरणको अभिभारा’ शीर्षकमा प्रस्तुत प्रतिवेदनमा शर्माले लोकतान्त्रिक प्रणालीलाई बलियो बनाउन राजनीतिक दल, नेतृत्व र कार्यकर्ताको व्यवहार तथा संस्कारमा परिवर्तन आवश्यक रहेको उल्लेख गरेका छन्।

१) अनुकरणीय पक्ष आत्मसात, कमजोरीमा आत्मालोचना

नेपालको राजनैतिक संस्कृतिमा अनुकरण योग्य कैयन सुन्दर अध्याय छन् । त्यसप्रति सन्तोष मान्नुपर्छ । तर कयौं कमजोरी र खराबीहरु सामुन्नेमा छन् , जसले समग्र राजनीतिप्रति विकर्षण बढाउन भुमिका खेलेको छ । कुनै पनि असल राजनैतिक प्रणालीको सफलता त्यसका संचालक, सदस्य, प्रतिस्पर्धी र समर्थक समेतको संस्कार र ब्यवहारमा निर्भर हुन्छ l हेक्का राखौं वर्तमान संविधान क्रमशः क्रमशः राष्ट्रिय एकताको साझा दस्तावेज बन्दै जाने क्रममा छ, यसप्रति अपनत्वको दायरा बढाउन केहि काम बाँकी छन् । अनि संसदीय लोकतान्त्रिक पद्धति हामी सबैको साझा बाटो बनिसकेको छ । अब जरुरी छ

राजनैतिक संस्कृतिमा भएको क्षयलाई केलाउन र पुनर्जागरणका लागि शब्द होईन व्यवहारले योगदान गर्न ।

नेपाली काँग्रेस १५ औं महाधिवेशनको बन्द सत्र मार्फत

सर्वप्रथम स्वयं आफ्नो भागको कमजोरीप्रति आत्मालोचित हुँदै

अघि बढ्ने संकल्प गर्दछ l बिशेष महाधिवेशनबाट क्रमशः बदलिएर प्रस्तुत भइरहेकोे काँग्रेस नेपाली राजनैतिक संस्कृतिको युगानुकुल रुपान्तरण र पुनर्जागरणका लागि गम्भीर पहलकदमि लिनेे प्रतिबद्धता व्यक्त गर्दछ ।

२) काँग्रेस ; `ज्येष्ठ´ मात्र होइन `श्रेष्ठ´ पनि,

थप प्रमाणित गर्दै बढ्ने संकल्प ।

गएको आमनिर्वाचनताका नेपाली काँग्रेस अनेकन आलोचनाले घेरिएको थियो । बिशेष महाधिवेशनबाट नयाँ नेतृत्व, नयाँ उर्जा र नयाँ सन्देशका साथ अघि बढ्यो l तर त्यसलाई जनजनसम्म सार्थक सम्प्रेषण गर्न हामीलाई समय अपुग भयो l तर फागुन २१ मा आदरणीय मतदाताले दिएको जिम्मेवार प्रतिपक्षको म्याण्डेटलाई इमानदार ढंगले आत्मसात गरेर हामी कार्यसम्पादन गरिरहेका छौं l काँग्रेस `ज्येष्ठ´ दल हो, सबैको ज्ञानमा छ । तर

`ज्येष्ठ´ मात्र होइन, `श्रेष्ठ´ पनि छ भन्ने सबैको `संज्ञान´ मा हामी स्थापित गर्न चाहन्छौं ।

नेपाली कांग्रेस कयौं दलको भिडमा केवल एउटा राजनीतिक दल होइन l यो एकातर्फ इतिहास हो- नेपालको लोकतान्त्रिक संघर्ष, नागरिक स्वतन्त्रता, मानव अधिकार र प्रेस स्वतन्त्रताको आन्दोलनको । अर्कातर्फ यो- समावेशीता र सामाजिक न्यायको उसबेलादेखि आजसम्मकै बलियो प्रतिनिधि शक्ति हो । सैद्धान्तिक रुपले आज सबैले रोजेको मार्गको प्रवर्तक हो नेपाली काँग्रेस । लोकतान्त्रिक समाजवादको आधारशिला खडा गर्ने अनि सामाजिक सद्भाव , संयम र सहकार्यको पैरवी र रक्षा गर्ने बलियो समन्वय सुत्र पनि हो नेपाली काँग्रेस ।

देशको स्मृतिमा ताजै छ- पछिल्लोपटक प्रतिनिधिसभामा प्रधानमन्त्रीको अनुपस्थितिले सृजना गरेको द्वन्द्व एकातर्फ चल्दै थियो तर सोहि समयमा राष्ट्रिय सभामा सरकारको निति तथा कार्यक्रम बिना रोकटोक पारित गर्न नेपाली काँग्रेसले साथ दिइरहेको थियो । सत्तारूढ दलको एकजना मात्र पनि सांसद राष्ट्रियसभामा नभएको स्थितिमा भर्खरै निर्वाचित भएर आएको सरकारलाई अफ्ट्यारोमा पार्नुहुन्न भन्ने काँग्रेसको सोच परिपक्व त थियो नै, लोकतान्त्रिक संस्कारको एक उन्नत उदाहरण पनि थियो र त्यो थियो बदलिएको काँग्रेसको एक परिपक्व छवि ।

सुनसरीमा अनाहकमा सरकारि गोलिले युवाको मृत्यु हुँदा जब मधेसमा द्वन्द्व चर्कियो, काँग्रेसले त्यसबेला कस्तो भुमिका निभायो, देशले गहिरो स्मृतिमा राखिरहन जरुरी छ । हाम्रा लागि दलको जित दोस्रो बिषय हो, `देश पहिलो´ हाम्रो नारा होइन, प्रतिबद्धता हो र अग्रजहरुले सुम्पिएको ऎतिहासिक जिम्मेवारी हो ।

१५ औं महाधिवेशनको बन्द सत्रमा हामी संकल्प गर्दछौं- निरन्तर श्रेष्ठ स्थापित हुन हामी कांग्रेसजनले लोकतान्त्रिक संस्कृतिलाई निरन्तर इमानका साथ प्रस्तुत गर्नुछ, प्रस्तुत गर्नेछौं । जहाँ चुक्नेछौं, त्यहीँ सच्याउने छौं ।

३) ब्यक्तिको दोष संस्थालाई नबोकाउने संकल्प

जहाँ चुक्नेछौं, त्यहीँ सच्याउने छौं l यो हाम्रो संस्थागत संकल्प १५ औं महाधिवेशनबाट पारित गर्दैछौं l हामी प्रष्ट छौं र प्रष्ट रहनेछौं, कि ब्यक्तिको दोष हामी संस्थालाई बोकाउन्नौं ।

काँग्रेस देशको प्रचलित कानुनमा विश्वास गर्दछ, बिधिमा विश्वास गर्दछ , अत पार्टीको वडा तहदेखि केन्द्रसम्म कुनै पनि सदस्य या कुनै पनि बडे नेता कुनै पनि कानुन उलंघनको मुद्दामा जोडिन्छन् भने त्यसको सामना स्वयं व्यक्तिले गर्नेछ / गर्नुपर्नेछ । यद्यपि आरोपको आधारमा कोहि निर्दोष फँस्नुहुन्न, राज्यको दबाब र प्रभावमा दोषि कोहि उम्किनु हुन्न l उन्नत लोकतान्त्रिक संस्कृतिले निष्पक्ष न्याय निरुपणको अपेक्षा राख्दछ । यो स्पष्ट मान्यतामा काँग्रेस सदैब स्पष्ट र सदैब दृढ़ रहनेछ ।

४)लोकतान्त्रिक संस्कृति बेगरको लोकतन्त्र, निरस प्रक्रिया मात्र !

निर्वाचन हुने र निर्वाचनबाट सरकारको नेतृत्व चयन हुने प्रक्रियालाई मात्रै अबको दुनियाँमा उन्नत लोकतन्त्रका रूपमा परिभाषित गर्न सकिन्न l How democracy dies मा हार्भड युनिभर्सिटीका बिख्यात द्वय विद्वान लेख्छन् – `लोकतन्त्र मर्न सक्छ, तर सैनिक जर्नेलको बन्दुकबाट होइन, निर्वाचित नेतृत्वको हातबाट´ । निस्चयनै मुलुकको कानुन, बिधि र संस्थाहरुको मर्यादा राखिएन भने न्यायपालिका, व्यवस्थापिका र स्वतन्त्र प्रेसको मर्यादा भत्काइयो भने बुझ्नुपर्छ लोकतन्त्रको अस्थिपन्जर मात्रै बाँकि छ / बाँकी रहन्छ । विश्वव्यापी रूपमा यो चिन्ता र विश्लेषण जो गरिंदै आएको छ, त्यसलाई आजको नेपालको वस्तुगत स्थितिको ईमानदार समिक्षासाथ जननिर्वाचित सरकार र जिम्मेवार प्रतिपक्षले एकसाथ गहिरो मनन गर्न जरुरी छ ।

प्रक्रियासँगै प्रवृत्ति प्रधान हुन्छ भन्ने हेक्का हामी सबै थरि दल र सबै राजनीतिकर्मिले गहिरोसँग राख्न जरुरी छ । Genz बिद्रोहपछि नेपाली समाजको अपेक्षा यो सन्दर्भमा अझै बलियोसँग बदलिएको छ l हामी स्पष्ट हुनुपर्छ- देखिने प्रक्रियामा भन्दा भोगिने प्रवृत्तिमा लोकतन्त्र बढि अनुभुत हुनसक्नुपर्छ । अन्यथा लोकतान्त्रिक संस्कृति बेगरको लोकतन्त्र, निरस प्रक्रिया मात्र बन्न पुग्छ l त्यसको मुल्य लोकतन्त्रको गर्भबाट जन्मिने अलोकतान्त्रिक प्रवृत्तिले त चुकाउनुपर्छ नै अन्ततः ढिलोचाँडो त्यसले समग्र देशको खुशी, शान्ति र अग्रगतिलाई गम्भीर असर पुर्‍याउँछ ।

नेपाली काँग्रेस लोकतन्त्र र लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई निरस प्रक्रिया मात्रै बन्न नदिन दृढ प्रतिबद्ध छ l आज प्रतिपक्षको र भोलि सरकारको नेतृत्वमा पुग्दा यो प्रतिबद्धतालाई ढृढ ढंगले आत्मसात गरिरहन र ब्यवहारमा उतार्न काँग्रेस संकल्पबद्द छ ।

५) लोकतन्त्रको केन्द्रमा `मान्छेको मुल्य´ !

सामान्यतया `मान्छेको मुल्य´ सुन्दै गर्दा अनौठो या अस्वभाविक शब्दावली लाग्नसक्दछ l तर जब सत्ताले अनधिकृत या बैधानिक ढंगले नै सहि कुनै कदम चाल्दा मानवीय प्रश्नलाई गौण र कानुनका चिसा अक्षरलाई प्रधान ठान्न पुग्छ तब `मान्छेको मुल्य´ को प्रश्न बेजोड ढंगले उठ्छ नै । विपि कोइरालाको दर्शनले सदैव `मान्छे´ लाई केन्द्रमा राख्यो l कम्युनिस्ट दर्शनसँग लोकतान्त्रिक मुल्यको गम्भीर विमतिको सार पनि त्यहि थियो ।

फागुन २१ पछि बनेको सरकारलाई सुकुम्बासी ब्यवस्थापनको प्रश्नमा संयमसाथ कार्य गर्न सबै दलको एक्यवद्ध समर्थन जुट्न सक्दथ्यो l तर नयाँ सरकारको नेतृत्वमा `पुरानो आवेग´ हावि रहँदा, त्यसले मध्य बर्खामा बालबालिका, वृद्धवृद्दा, सुत्केरी कसैलाई पनि कुनै मानवीय संवेदनशीलता ख्याल नगरि उठिबास लगायो l हुनसक्छ ति मध्ये कयौंको बसाई बैधानिक थिएन, तर त्यसो भनिरहँदा ति प्रत्येक मान्छेको जन्म र जिन्दगी अवैधानिक पक्कै थिएन । `मान्छेको मुल्य´ को प्रश्न त्यसैले यहाँनेर उठ्छ र जबर्जस्त ढंगले उठ्छ ।

हो लोकतन्त्रले निस्चय नै बहुमतको शासन भन्छ,

तर लोकतान्त्रिक संस्कृतिले केवल एउटा अदना नागरिकले माइतीघर मण्डलामा उभिएर `मलाई अन्याय भयो सरकार´ भन्ने प्लेकार्ड देखाउँदा `राज्यले सुन्यो कि सुनेन´ त्यो हेर्छ l परम्परागत परिभाषामा `लोकतन्त्र भन्नु बोल्ने अधिकार´ थियो, आजको समयमा `बोलेको सुनियो कि सुनिएन, सुनुवाइ भयो कि भएन´ लोकतन्त्रको परिक्षण अब यसरि हुन्छ ।

अर्थात लोकतान्त्रिक संस्कृतिमा `मान्छेको मुल्य´ अनमोल हुन्छ र यो निर्वाचनमा पाइने `मान्छेको भोट´ भन्दा प्रधान हुन्छ l अस्थायी भोटको तागतमा, स्थायि मान्छेको अवमूल्यन लोकतान्त्रिक संस्कृतिको कुनैपनि कोणबाट जायज ठहर्दैन ।

नेपाली काँग्रेस लोकतन्त्रको केन्द्रमा सदैब नागरिक सम्प्रभुतालाई राख्नु लोकतान्त्रिक संस्कृतिको आधारभुत सौन्दर्य मान्दछ । नागरिकको वैयक्तिक मर्मलाई संवेदनशील ढंगले सम्बोधन गर्न काँग्रेस सदैव प्रतिबद्ध रहनेछ ।

६) `राजनीति´ प्रति पछिल्लो पुस्ताको प्रश्न र विश्वास !

०७२ मा नयाँ संविधान बनेपछिको उर्बर दशकमा उन्नत ढंगले सत्ता संचालन र समुन्नतिको यात्रामा नविन `डिपार्चर´ को अवसर गुमेपछि, त्यहि अवधिमा हुर्किएको पछिल्लो पुस्ता राजनीतिप्रति गम्भीर ढंगले विकर्षित हुन पुग्यो l राजनीतिलाई पद र शक्तिको खेलका रूपमा मात्र अनुभव गर्ने स्थिति भोगेपछि लोकतन्त्रप्रतिको जनविश्वास कमजोर हुँदै गयो । विश्वास कमजोर भएपछि आफ्नो गाउँ समाजमा भएको प्रगति र आफ्नो व्यक्तिगत जीवनले लोकतान्त्रिक पद्धतिका कारण प्राप्त गरेको थोरबहुत लाभ पनि उसले देख्न छोड्यो ।

जब प्रधानमन्त्री पदको `म्युजिकल चेयर´ को आलोपालो / आलोपालो चल्यो, त्यो दृश्यले निराश भएको युवामाझ `३५ बर्षमा देशमा केहि भएन´ भन्ने भास्य जबर्जस्त ढंगले भर्न संसदीय लोकतान्त्रिक प्रणालीका विपक्षीहरुलाई सफलता मिल्यो l Genz बिद्रोहमा हजारौं युवालाई गाँस्न यो भास्यले महत्त्वपूर्ण भुमिका निभाएको थियो ।

०८२ भदौको त्यो बिद्रोहमा जीवन गुमाएका युवा र अन्यप्रति काँग्रेस १५ औं महाधिवेशनको यो बन्द सत्र भावपुर्ण श्रद्धाञ्जली व्यक्त गर्दछ l त्यो बिद्रोह मार्फत युवाहरूले व्यक्त गरेको अपेक्षा सम्बोधन गर्ने दिशामा इमानदार ढंगले कर्म गर्ने प्रतिबद्धता दोहोर्‍याउँदछ ।

पछिल्लो पुस्ताले नियमित रुपमा उठाउने प्रश्नको नियमित सम्बोधनले मात्रै तिनको विश्वासलाई राजनीति र राज्यप्रणालीसँग निरन्तर जोड्न सकिन्छ भन्ने तथ्यलाई सबै राजनैतिक दल र सरकारले गम्भीर हेक्का राख्न जरुरी छ ।

७) बदलिएको समयमा इतिहासको सम्मान #

इतिहासको अवमूल्यन गरिनु स्वस्थ लोकतान्त्रिक चरीत्र विल्कुलै होइन । देश गणतन्त्रमा छ भनिरहँदा पृथ्वीनारायण साह, त्रिभुवन या इतिहासको निश्चित कालखण्डमा सकारात्मक योगदान दिएका कसैको पनि अनादर गर्न किमार्थ मिल्दैन l लोकतान्त्रिक गणतन्त्र आजको नेपाल र अबको नेपालको पनि मुल मार्ग हो । तर गणतन्त्र पुर्वका स्थापित उपलब्धिहरु पनि रास्ट्रका सम्पत्ति हुन् ।

हामीले निश्चित दलको चस्माबाट हेरेर फरक राजनैतिक नेतृत्वको महत्त्वपूर्ण योगदानलाई पनि कि अनादर कि अनदेखा गरेका छौं l नेपालको सन्दर्भमा संसदीय लोकतान्त्रिक पद्धतिको प्रस्ताव जननायक विपि कोइरालाले गर्नुभएको थियो, तर सबैले त्यहि मार्ग अपनाइसक्दा पनि तथ्यको श्रद्धापुर्वक स्मरण गरेको कमै सुनिन्छ । ६० बर्ष लामो राजनीति गरेपछि अघिल्तिर आएको प्रधानमन्त्री पद सर्वोच्च नेता गणेशमान सिंहले नम्रतापुर्वक अस्विकार गर्नुभयो l विश्वकै दुर्लभ मध्येको यो उदाहरणलाई हामीले जुन उचाइको मुल्यका साथ साझा ढंगले आत्मसात गर्न सक्नुपर्थ्यो त्यो गर्न सकेनौं । प्रधानमन्त्री पदबाट बाहिरिंदै गर्दा केवल छाता, ट्यांका र सुराहि बोकेर निक्लिनु भएका सन्त नेता कृष्णप्रसाद भट्टराईको गाथा हामी सबैले गायौं, तर राजनैतिक जीवनको कुनै मोडमा त्यहि सरलता अनुकरण गर्न हामी कोहि पनि अग्रसर भएनौं ।

संसारभर कम्युनिस्ट सरकारहरु धरासायि हुँदै गरेका बेला मार्क्सवादको सृजनात्मक प्रयोग र विकास गरौं भन्ने नारा साथ श्रद्देय मदन भण्डारीले नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई लोकतान्त्रीकरण गर्ने जमर्को गर्नुभयो l देशभित्रको कुनै पनि शक्ति या समुहको रुपान्तरणले लोकतान्त्रिक पद्धतिलाई बल पुग्छ भन्ने विश्वाससाथ त्यो कदर गर्न हामी कमै मात्र अग्रसर रह्यौं ।

पहिल्याउँदै जाँदा फरकफरक राजनैतिक कित्तामा थुप्रै कदर योग्य उदाहरण पाउन सकिन्छ । ति सबै समग्रमा हाम्रै राजनीतिभित्रका सौन्दर्य हुन् । अर्को पक्षको खराबीलाई खोजेर असरल्ल बनाइदिन जे जति जाँगर हाम्रो राजनीतिमा देखिन्छ त्यो भन्दा बढि सकारात्मक उदाहरणहरुलाई आत्मसात गर्न लगाउनु सहिष्णु र उदार लोकतान्त्रिक संस्कार हुन्छ । नेपाली काँग्रेस १५ औं महाधिवेशनको बन्दसत्रमा संकल्प गर्दछ- बदलिएको समयमा हामी महत्त्वपूर्ण योगदान र नविन सोचका सबै सकारात्मक तथ्य चाहे विगतका हुन् या आगामी दिनका तिनलाई ग्रहण गर्दछौं र त्यहि दिशामा उदार सकारात्मक सोच अभिवृद्धि गर्न समग्र नेपाली राजनीतिलाई आह्वान गर्न चाहन्छौं ।

चौथो भाग final

८) `३५ बर्ष´ को गलत भाष्य, विसंगत राजनीतिको चपेटा

`बितेको ३५ बर्षमा देशमा केहि भएन´ भन्ने गलत भाष्यको सहारा नेपाली राजनीतिमा कतिपयले लिएको देखिन्छ l हाम्रो राजनैतिक संस्कृतिमा भएको क्षयको सबैभन्दा दु:खद उदाहरण हो यो l के साँच्चै बितेको ३५ बर्षमा देशमा केहि पनि प्रगति नभएकै हो त ? यो दस्तावेज लोकतान्त्रिक संस्कृतिको प्रश्नमा केन्द्रित छ अत विगतका अनेकन उपलब्धि र कमजोरीको टिपोट अन्य दस्तावेजमा हुनेछ l तर यहाँनेर केवल एउटा उदाहरण स्मरण गरौं- भोटेकोसीमा आएको बाढि पस्चातको भौतिक क्षतिको विवरण l

दर्जनौं पुल बगे ति कहिले खडा भएका थिए ? कयौं किमि पक्कि सडक बगे ति कहिले बनेका थिए ? कयौं जलविद्युत आयोजना जो ध्वस्त भए ति प्राय सबै यहि ३५ बर्ष भित्रका उपलब्धि थिए l काँग्रेसले निजि क्षेत्रलाई बिधुत उत्पादनमा भित्र्याउने निति लिएका कारण पंचायतले छोडेर गएको २७७ मेगावाटबाट हाम्रो उत्पादन ३५०० मेगावाट पुगेको छ l गएको आर्थिक बर्षमा मात्रै नेपालले बिधुत ब्यापारबाट १८ अर्ब खुद नाफा गर्‍यो l बितेको ३५ बर्षको अवधिमा देशले १० बर्षे सशस्त्र द्वन्द्व, राजाको सकृय शासन, ०७२ बैशाख १२ को भुकम्प, जाजरकोट भुकम्प, विश्वव्यापी महामारी सबै प्रतिकुलता सामना गर्‍यो l यि सबका बाबजुद देशमा अनेक उपलब्धि हासिल भएका छन् l

बितेको ३५ बर्षमा केहि पनि भएन भन्ने भाष्यलाई चिर्न जरुरी छ । वस्तुगत भएर समाजका सामु तथ्य राख्न र नकारात्मक कोणबाट मात्रै ब्याख्या गरिने गलत राजनैतिक सोच र संस्कृतिलाई भत्काउन जरुरी छ ।

९) नेतृत्व ; जमेको पोखरी कि बगिरहने नदि

विपि कोइरालाले भावि प्रधानमन्त्री भनेर ०३७ को जनमतसंग्रह ताका आफ्नो सहकर्मि मित्रको नाम सार्वजनिक रुपमै प्रस्तुत गर्नुभयो । फेरिपनि प्रधानमन्त्री पदका लागि आफैं अघि सर्ने आकांक्षा राख्नुभएन । सन्त नेता कृष्णप्रसाद भट्टराईलाई पार्टीको कार्यवाहक आफु सकृय छँदै सुम्पिनु भयो । त्यो कर्मले एकातर्फ उहाँको राजनैतिक उचाइ झनै बढायो, अर्कातर्फ सहयोद्दा साथीहरूको नेतृत्व विकासलाई मार्गप्रशस्त गर्‍यो ।

आफ्नो ब्यवहारबाट विपिले दिनुभएको सन्देश थियो- नेतृत्व जमेको पोखरी होईन, बगेको नदि जस्तो हुनुपर्छ । त्यसबाट प्राप्त संकेतलाई मुर्तिकृत गरेर नितिको स्वरुप दिनुपर्दा- `हरेक नेतृत्वले निस्चित उचाई र औचित्य पस्चात सम्मानजनक बहिर्गमनको मार्ग अख्तियार गर्नु उचित हुन्छ´ ।

पटकपटक उहि नेतृत्व निरन्तर, निरन्तर र निरन्तर रहिरहँदा त्यसले एकातर्फ नागरिकमा वितृष्णा बढेको हामीले प्रत्यक्ष अनुभुती गर्‍यौं, अर्कातर्फ नेतृत्वको तीब्र आलोचना बढ्ने र बढेको दृश्यको साक्षी बन्यौं । पद र सत्ताको लिप्साको छवि बनिदिँदा अन्ततः त्यो नेतृत्वले विगतमा गरेका राम्रा उल्लेखनीय कर्महरु ओझेलमा पर्न जाने र परेको यथार्थलाई नजिकबाट बुझ्यौं । त्यसैले १५ औं महाधिवेशन मार्फत नेपाली काँग्रेस संकल्प गर्दछ- अबको दिनमा नेपाली काँग्रेसले नेतृत्वलाई निरन्तर बग्ने नदि जस्तो ताजगि राख्नेछ । यसलाई बिधान , संविधान र लोकतान्त्रिक संस्कार सबै कोणबाट सुरक्षीत गर्नेछ ।

शासकीय नेतृत्वको हकमा गोदावरी महासमितिमा प्रस्तावित र बिशेष महाधिवेशनबाट पारित 1/2/3/4 को नितिलाई आफुले कार्यान्वयन गर्दै संविधानको अंग बनाउन काँग्रेसले पहलकदमि लिने निर्णय गर्दछ ।

१०) लोकतन्त्रमा प्रश्न `विरासत´ को होइन, विचारको हुन्छ !

विपि कोइरालाको दर्शनले सदैब केन्द्रमा मान्छेलाई राख्नुको अर्थ थियो मुलत मान्छेको श्रेष्ठताले नै समय, समाज र सभ्यताको नेतृत्व गर्दछ भन्ने दृढ विश्वास l विपिलाई `विरासत´ होइन, `विचार´मा विश्वास थियो । जीवनमा अघि राणातन्त्रको विरासत र पछि शाहवंशको विरासतसँग उहाँ लड्नुभयो l उहाँको विचारले स्वतन्त्रता खोज्यो, समावेशीता रोज्यो, समुन्नतिको प्रारम्भिक जग हाल्यो र एउटा बलियो राष्ट्रको परिकल्पना गर्‍यो । पारिवारिक विरासतको साँगुरो घेराभन्दा विशाल क्षितिजमा रहेको विपिको व्यक्तित्व र विचारलाई कहिँ, कसैले विरासतको पगरी भिराएर ब्याख्या गर्‍यो भने प्रथमतः त्यो विपिलाई नबुझ्नु हुन्छ, उहाँप्रति अन्याय हुन्छ र समग्रतामा विपिको विचार र संस्कार दुवैको विपरित हुन्छ ।

कुनै पनि विचारको विशाल आयतनलाई अघि लिएर जाने आधिकारिकता कम्पनी रजिस्ट्रारको कार्यालयमा गएर दर्ता गरिने कुनै संस्थाको नामसारी जस्तो हुन्न l अझ विपिको विचारलाई त आजको युगका युवाको भावनासँग एकाकार गरेर अघि बढ्ने संकल्प काँग्रेसको ०८२ मा सम्पन्न दोस्रो बिशेष महाधिवेशनले गरिसकेको छ । १५ औं महाधिवेशनको बन्दसत्रमा हामी संकल्प गर्दछौं- विपिको विचार र उहाँले स्थापित गरेको पार्टीलाई हामी पछिल्लो पुस्ताको काँध र मस्तिष्कमा भरोसायोग्य ढंगले स्थापित गर्नेछौं l त्यो पुस्ता त झनै प्रबल ढंगले स्पष्ट छ- लोकतन्त्रमा प्रश्न विरासतको होईन विचारको हुन्छ ।

११) प्रवृत्ति र प्रणालीको प्रश्नका ८ अलग बुँदा !

राजनीतिमा जब विचारभन्दा व्यक्ति प्रधान लाग्न थाल्छ, संस्थामाथि जब गुट हावि हुन्छ, योग्यताभन्दा पहुँच जब बलशालि बन्छ, सेवाभन्दा पद र उत्तरदायित्वभन्दा शक्ति महत्वपूर्ण हुँदै जान्छ, तब बुझ्नुपर्छ लोकतान्त्रिक संस्कृतिले क्रमशः क्रमशः मृत्युवरण गरिरहेको छ । हामीले यि समग्र कुरालाई जोगाउन र जीवन्त राख्न सकेनौं भने फेरि दोहोर्‍याउँ लोकतन्त्रको अस्थिपन्जर मात्रै बाँकि रहन्छ, लोकतन्त्रको `साइन बोर्ड´ मात्रै बाँकि रहन्छ !

त्यसैले लोकतान्त्रिक संस्कृतिको क्षयलाई रोक्न हामीले केहि संकल्प, केहि कार्ययोजना र केहि बिशेष पहल गर्नुपरेको छ—

१) व्यक्तिको देवत्वकरण या दानविकरणको जो प्रवृत्ति समाजमा विकसित छ, त्यसलाई हामी पछ्याउने छैनौं ।

२) विचार समुहका नाममा स्थायि गुटको `काँक्रो´ चिराइ दलहरू भित्र रहँदै आएको प्रवृत्तिलाई भत्काउन जरुरी छ l बिशेष महाधिवेशनबाट त्यसलाई संभव तुल्याएको नेपाली काँग्रेसभित्र नयाँ प्रकृतिका संभावित गुटहरुको विकासलाई निरुत्साहित गर्न पार्टीको नेतृत्व र सचेत पंक्ति सजग रहनेछ ।

३) उम्मेदवार छनोटमा पहुँच र सम्बन्धको प्रभावलाई भत्काएर `इलेक्सन ब्युरो´ मार्फत नविन अवधारणाको कार्यान्वयन हाम्रो पहल र प्राथमिकता रहनेछ ।

४) निर्वाचनको मैदानमा नीति बहसभन्दा व्यक्ति र समीकरण केन्द्रित हुने गरेको प्रतिस्पर्धाको प्रवृत्ति भत्काएर सहि ट्र्याकमा ल्याउन बिशेष पहल गरिनेछ ।

५) पदमा पुगेपछि त्यसलाई `गोत्र´ जस्तै संधै आफ्नो बनाउन चाहने प्रवृत्तिलाई निस्चित बिधिको माध्यमबाट नियन्त्रण र समाप्ति ।

६) कुनै पनि प्रकृतिको निर्वाचन प्रचारमा बढेको खर्च र खर्चको अपारदर्शीता लोकतान्त्रिक संस्कृतिमा नराम्रो धब्बाका रूपमा विकसित छ l यसलाई अन्त्य गर्न आवश्यक कानुनी र ब्यवहारिक पहल ।

७) निर्वाचनका बेला जारि गरिने घोषणापत्रको कार्यान्वयन केकति हुने गरेका छन् त्यसको बार्षिक समिक्षा प्रतिवेदन ब्यक्ति र पार्टी दुवैले गर्नुपर्ने बिधिको विकास ।

८) निर्वाचनपछि नागरिकसँग जनप्रतिनिधिको दूरी बढ्ने गरेको तितो यथार्थ आत्मसात गर्दै सदैव जनमुखी संस्कारको विकास ।

प्रस्तुत बुँदाहरुमा उल्लेख गरिएका प्रवृत्ति यो या त्यो दलको समस्या भन्दा पनि समग्रमा हाम्रो राजनीति भित्रको संस्कृतिका समस्या हुन् । त्यसैले समाधान न त व्यक्तिको परिवर्तनबाट मात्र संभव हुन्छ, न त केवल एक राजनैतिक घोषणाले यो संभव हुन्छ l अत प्रणाली, प्रक्रिया र संस्कारको परिवर्तनबाट समाधान खोज्न हामी हरसंभव जुट्नेछौं ।

१२) सामाजिक संजाल ; लोकतान्त्रिक संस्कृतिको विकासमा सदुपयोग कसरी !

सामाजिक संजालमा लाखौंको संख्यामा सचेत जमात छ, जो जागरुक छ, देश तिब्र ढंगले बनोस् अपेक्षा राख्दछ, केहि गरौं हुटहुटि छ । यो सबै प्रशंसनीय कार्यका बिच गालिमा सन्तुष्ट हुने मनोबिज्ञान पनि छ । यसको दोषी ति होइनन् जो लेखेर सन्तुष्ट हुन्छन्, दोषी हामी हौं जसले आवेग पस्कियौं । जब हामी एकापसको प्रतिस्पर्धालाई हार्दिक बनाउन सक्दैनौं, जब हामी हाम्रा समर्थकलाई संयमित रहन सचेत गराउँदैनौं, तब स्वभाविक छ संजालमा गालिको जूलूस निक्लिन्छ र त्यो हाम्रा विरुद्ध पनि निक्लिन्छ ।

कहिल्यै स्थगित नहुने `खुला जन संसद´ का रुपमा सामाजिक संजाल हाम्रो देशमा सबल अस्तित्वमा छ । कहिले विचारको बहसमा त कहिले युद्धको मनोबिज्ञानमा यो देखिन्छ । हामीले संकल्प गर्नुछ- सामाजिक सञ्जालमा राजनीतिक रुपले भिन्न विचार र व्यक्तिप्रति हुँदै आएको कटु प्रहारको शैलिलाई संयम र परिपक्व ढंगको स्वस्थ आलोचना तर्फ प्रेरित गर्न हामी स्वस्थ बहसको थालनी गर्छौं । सामाजिक संजाललाई लोकतान्त्रिक संस्कृतिको विकासमा सदुपयोग गर्न सकिन्छ, सक्नुपर्छ । यस बारे आवश्यक बहसको पहलकदमि जरुरी छ ।

१३) जनादेश : पाँच वर्ष बाटो बिराउन `मौन अनुमति´ होइन

०७९ मा बनेको संसद आफ्नो आयुको पाँचबर्ष पुरा नगरि अल्पायुमा विघटित भयो । संविधानले परिकल्पना नगरेको त्यो संसदको त्यो बिदाइ, इतिहासकै अन्तिम हो कि यस्तो नियति फेरि दोहोरिन सक्छ ? यस्तो प्रश्नको उत्तर बिधि र बिज्ञानसँग उपलब्ध छैन, उपलब्ध हुन्न । तर बडा किटानिका साथ यति भन्न सकिन्छ- संसद या सरकारहरुको आयु अब आरामदायी गणितमा मात्रै निर्भर छैन, यसले माग गर्दछ – नागरिकको निरन्तरको विश्वास l अनि त्यो विश्वासको नाभि सोझै जोडिएको हुन्छ – सुशासनसँग l अर्थात यहाँनिर गाँसिन आइपुग्छ- लोकतान्त्रिक संस्कृतिको प्रश्न ।

लोकतान्त्रिक प्रणालीको वचन हुन्छ- सरकार या दलहरूको समिक्षा तिमि चुनाव मार्फत हरेक पाँच बर्षमा गर l तर बदलिएको सामाजिक मनोबिज्ञानिकले त्यो पाँच बर्षको प्रतीक्षा गरिरहेको देखिन्न l उसको सचेत, सजग र खोजि नजरले सरकार र दलहरूको समिक्षा नियमित रुपमा र दैनिक रुपमै गरिरहेको हुन्छ । हामी सबै थरि दलले अब साझा रुपमै स्पष्ट बुझ्नुपर्दछ निर्वाचनको जनादेश पाँच वर्ष बाटो बिराउन `मौन अनुमति´ होइन ।

राजनीतिक दलहरुले पाँच बर्षमा एकपटक चुनावी घोषणा पत्र सार्वजनिक गर्ने र त्यसैभित्र सम्बन्धित दलको सम्पुर्ण कुरा खोज्नुपर्ने परम्परा भन्दा अब भिन्न प्रस्तुति नागरिकले चाहेका छन् । खोजेका छन् निरन्तरको जवाफदेहीता ।

त्यहि जवाफदेहीता हो लोकतान्त्रिक संस्कृति । यसलाई क्षय हुन नदिँदामा स्थिरताको आयु देखिन्छ ।

१४) डिजिटल कांग्रेस ; पार्टीको निर्णय प्रक्रियामा बहुसंख्यकको भावना प्रतिनिधित्व यसरी

कुनै पनि राजनैतिक दल लोकतान्त्रिक छ भनिरहंदा जब कसरी भन्ने प्रश्न उठ्छ, तब उ सँग सैद्धान्तिक ब्याख्या र इतिहासको योगदानको पाटो जरुर आउला तर तत्कालीन रूपमा जोख्नुपर्ने मापदण्ड भनेको उसको निर्णयमा बहुसंख्यक नागरिकको भावनाको प्रतिनिधित्व छ कि छैन र त्यो निर्णय प्रक्रियामा `ग्रास रुट´ का पार्टी सदस्यको सोच प्रतिबिम्बित छ कि छैन l अर्थात निर्णयमा बहुसंख्यक नागरिकको भावनाको प्रतिनिधित्व अनि निर्णय प्रक्रियामा बहुसंख्यक पार्टी सदस्यको सोचको प्रतिनिधित्व ।

बिशेष महाधिवेशन पश्चात् कृयाशिल सदस्यता अधावधिक गर्ने निर्णय पार्टीले गर्नुको विविध मध्येको एक कारण यहि थियो l अब पार्टीले चाहेको बेला महत्त्वपूर्ण मुद्दामा सोझै कृयाशिल सदस्यको धारणा प्रविधि मार्फत बुझ्न सक्दछ l डिजिटल युगमा राजनीतिक संगठन केवल कार्यालय र भौतिक उपस्थितिको बैठकमा सीमित रहन सक्दैन l डिजिटलाइज्ड बन्दै जानु भनेको प्रविधि मैत्री बिषय मात्र होइन, निर्णय प्रक्रियामा बहुसंख्यक पार्टी सदस्यको भावना बुझ्ने माध्यमको विकास पनि हो र यो नागरिक एवं पार्टी सदस्यको भावना विपरीतका निर्णय थोपरिएका विगतका कतिपय गलत प्रवृत्तिलाई अब पुर्णविराम लगाउने महत्त्वपूर्ण प्रक्रिया हो l

लोकतान्त्रिक संस्कृतिमा क्षयको बिषयलाई बन्देज लगाउँदै युगानुकुल रुपान्तरण गर्न सकिने एक प्रयास हो- डिजिटल कांग्रेस । डिजिटल प्रविधि प्रचारको माध्यम मात्र होइन, नागरिकसँग संवाद, सहभागिता र उत्तरदायित्वको माध्यम बन्नुपर्छ ।

१५) हामी यो गर्दैनौँ : १५ औं महाधिवेशनमा १५ संकल्प

लोकतान्त्रिक संस्कृतिको क्षय नियन्त्रण गर्दै पुनर्जागरण तर्फ बढ्न १५ औँ महाधिवेशन मार्फत नेपाली कांग्रेस स्पष्ट रूपमा यि १५ सार्वजनिक संकल्प गर्दछ –

१) व्यक्तिको बिचारलाई केन्द्रमा राख्छौं तर बिचारको केन्द्रमा ब्यक्तिलाई राख्ने ब्यक्ति केन्द्रित राजनीति गर्दैनौँ ।

२) फरक विचार अनिवार्य आत्मसात गर्छौं, तर त्यसलाई स्थायि गुटका रूपमा विकास गर्ने प्रवृत्तिलाई लाई संगठनको आधार बनाउँदैनौँ ।

३) ब्यक्तिको प्रभावको बलमा कुनै पदलाई निजको `गोत्र´ जस्तै स्थायी गराएर पटकपटक र अनेक पटक दोहोरिने प्रवृत्तिलाई विल्कुलै स्वीकार गर्दैनौं ।

४) विचार र सिद्धान्तलाई प्रतिकुल अवसर अनुसार बदल्दैनौँ ।

५) पहुँच र प्रभावका आधारमा उम्मेदवारीलाई प्राथमिकता दिँदैनौँ ।

६) पार्टी नेतृत्व, सदस्य र समितिको अपारदर्शिता स्वीकार गर्दैनौँ ।

७) नागरिक जनादेशलाई अहंकारमा बदल्ने दुस्प्रयास गर्दैनौं ।

८) चुनावी घोषणापत्रलाई `ऋण लिएर बिर्षिने तमसुक´ मा सीमित गर्दैनौँ ।

९) कानुनी प्रक्रियामा राजनीतिक संरक्षणको विसंगति स्वीकार गर्दैनौँ ।

१०) सार्वजनिक पदलाई निजी लाभको माध्यम बनाउँदैनौँ ।

११) सामाजिक सञ्जाललाई आन्तरिक विवादको अखडा बनाउँदैनौँ ।

१२)

कलिलो `एज´ का कारण परिपक्व `एजेन्डा´ लाई नजर अन्दाज गर्दैनौं l अर्थात योग्य युवालाई नेतृत्वको प्रतिक्षामा सीमित गर्दैनौँ ।

१३) समावेशितालाई केवल संख्यामा सीमित गर्दैनौँ, संगैमा यो अवसरको प्रयोगमा उनै अनुहार निरन्तर दोहोरिने परम्परा दोहोर्‍याउँदैनौं ।

१४) योगदानको सदैब कदर गर्नेछौं, तर त्यसैलाई नै योग्यताको एकमात्र आधार बनाउँदैनौँ ।

१५) अल्पकालीन स्वार्थलाई संस्था, विचार र लोकतान्त्रिक मूल्यभन्दा माथि राख्दैनौँ ।

१६) अब हामी यो गर्छौँ : १५ सकारात्मक संकल्प

१) नेतृत्वलाई बलियो बनाउँछौ, तर संस्थागत क्षमता बढाएर मात्रै संगठन र संगठनको नेतृत्व बलियो बन्नसक्ने मान्यतासाथ योजनाबद्द कार्य गर्नेछौं ।

२) पदभन्दा जिम्मेवारीलाई प्राथमिकता दिन्छौँ।

३) गुटको सट्टा दृस्ठिकोण, योजना, ब्यक्तित्व र विचारको आधारमा आन्तरिक प्रतिस्पर्धा गर्ने संस्कृतिको विकास गर्छौ ।

४) `तिन दिन पार्टीका लागि चार दिन रोटिका लागि´ भन्ने मान्यता साथ पार्टीको हरेक सदस्यलाई आय आर्जनसँग जोडिन प्रेरित गर्छौं, ताकि राजनीतिका कारण उसको पारिवारिक जीवन संकटमा नपरोस् अनि भोलि कुनै आर्थिक अफ्ट्यारो र अनियमितताको मुद्दामा नपरोस् ।

५) उम्मेदवार छनोटका मापदण्ड `इलेक्सन ब्युरो´ मार्फत सार्वजनिक गर्छौँ ।

प्राइमरीको पाइलट प्रोजेक्ट अघि बढाउने छौं ।

६) चुनावी घोषणापत्रलाई हाम्रा जनप्रतिनिधिको कार्यसम्पादनसँग जोड्छौँ र निश्चित अवधिमा कार्यसम्पादन फेहरिस्त अनिवार्य सार्वजनिक गर्नुपर्ने पद्धति विकास गर्छौं ।

७) निर्वाचित प्रतिनिधिको नियमित सार्वजनिक प्रतिवेदनको संस्कृति बसाउँछौँ ।

८) जातिय विभेद लगायत कुनैपनि प्रकृतिका सामाजिक विसंगतिमा संलग्न पार्टि सदस्यको सदस्यता तत्काल खारेजी गर्ने ब्यवस्था कडाइ साथ कार्यान्वयन गर्नेछौं ।

९) सरकारमा रहँदा कुनै पनि राजनैतिक नियुक्ति गर्नुपर्दा Integrity Vetting System अनिवार्य लागु गर्नेछौं ।

१०) सामाजिक सञ्जालमा सकृय पार्टी सदस्यलाई संविधान प्रदत्त अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको सिमालाई असर नगर्ने गरि एक निश्चित आचारसंहिताको स्वघोषणाका लागि प्रेरित गर्नेछौं l ।

११) देशभरका पार्टी कार्यालयलाई नागरिक संवाद केन्द्र बनाउने क्रम शुरु गर्नेछौं ।

१२) सार्वजनिक पद र निजी व्यावसायिक स्वार्थबीच उत्पन्न हुन सक्ने द्वन्द्व व्यवस्थापनका लागि स्पष्ट कानुनी संरचना निर्माणको पहलकदमि लिनेछौं ।

१३) पार्टीको सदस्य कहिँ पनि कुनै लनि सार्वजनिक संस्थाको नेतृत्वमा पुगिरहँदा पार्टीको हित होईन, सम्बन्धित संस्थाको वृहत्तर हितमा समर्पित हुन प्रेरित गर्नेछौं ।

१४) पार्टीको परिमार्जित बिधान बमोजिम ३५ बर्ष मुनिका जागरुक नवयुवाहरुलाई लोकतान्त्रिक संस्कृतिमा आएको क्षयको बाछिटाबाट जोगाउँदै स्वस्थ लोकतान्त्रिक संस्कृतिको अभियन्ताका रूपमा विकास गर्नेछौं ।

१५) नागरिकको विश्वासलाई राजनीतिक सफलताको प्रमुख मापदण्ड बनाउँछौँ ।

१७) लोकतान्त्रिक संस्कृतिको जगेर्नामा कानुन परिमार्जन

संविधान, विद्यमान कानुन र नागरिक अधिकारको पूर्ण सम्मान गर्दै आवश्यक संवैधानिक तथा कानुनी परीक्षणपछि निम्न सुधारका लागि पहल गर्नुपर्ने आवश्यकतालाई हामी सार्वजनिक बहसमा लैजान्छौं

१. दल परिवर्तनमा उत्तरदायित्व ।

निर्वाचनको अवसरलाई मात्र लक्षित गरेर दल परिवर्तन गर्ने प्रवृत्तिलाई निरुत्साहित गर्ने कानुनी व्यवस्था।

२. उम्मेदवारीपूर्व दल सदस्यता ।

उम्मेदवारी दर्ताअघि निश्चित अवधिको सक्रिय दल सदस्यताको न्यूनतम मापदण्डबारे कानुनी व्यवस्था गर्ने विषयमा पहल l एउटा दलको ब्यक्ति अर्को दलबाट निश्चित समय `कुलिङ पिरियड´ पस्चात मात्रै उम्मेदवार बन्नसक्ने मापदण्ड र संस्कृतिको विकास ।

३. स्वतन्त्र जनादेशको संरक्षण

स्वतन्त्र रूपमा निर्वाचित जनप्रतिनिधिले आफ्नो कार्यकालमा दल परिवर्तन वा दल प्रवेश गर्दा `स्वतन्त्र´ मतको अनादर हुने यथार्थसँगै , विजयी उम्मेदवारको दल चयन गर्नसक्ने संवैधानिक स्वतन्त्रता समेतलाई दृस्टिगत गरेर जनादेशसम्बन्धी प्रश्नलाई कानुनी रूपमा स्पष्ट गर्ने ।

१९. नीति बहस : गुटको विकल्प विचार

परम्परागत गुटहरु भत्काउनुको अर्थ नयाँ गुटहरुको जग हाल्नु होइन । गुटको वास्तविक विकल्प विचार हो । यसको अर्थ भिन्न मतलाई निषेध होइन, लोकतान्त्रिक पार्टी भित्र प्रश्न, विमति र विरोधलाई स्वभाविक रुपमा लिइन्छ, लिनुपर्छ, काँग्रेसले त्यहि रूपमा यसलाई अंगिकार गर्दछ l तर गुट परम्पराको अतिसय राजनीतिबाट विशेष अधिवेशनपछि मुक्तिको घोषणा गरेको काँग्रेसले अब आन्तरिक स्वतन्त्र विवेकहरुलाई निषेध नगरी निति बहसको दिशामा सार्थक ढंगले सबैलाई अभिप्रेरित गर्नेछ ।

पार्टीले निति प्रतिस्ठान मार्फत मानसिक स्वास्थ, जलवायु, अर्थतन्त्र, शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, कृषि, प्रविधि, पुर्वाधार, परराष्ट्र नीति, संघीयता, सामाजिक न्याय आदि अनेक विषयमा नियमित नीति बहस सञ्चालन गर्नेछ । तिनले उत्पादन गर्ने विचार पार्टीले ग्रहण गर्नेछ ।

अन्त्यमा

लोकतान्त्रिक संस्कृतिमा भएको क्षय छोटो अवधीमा अचानक भएको दुर्घटना थिएन । अनि लागेको चोट झट्टपट्ट हतारको औसधिले बिषेक हुने प्रकृतिको पनि छैन l हामी स्पष्ट हुनुपर्छ – एक बाहेक अन्य सबै मुख्य राजनैतिक परिवर्तनको नेतृत्व काँग्रेसले गरेको थियो l र अब लोकतान्त्रिक संस्कृतिमा आएको क्षयको उपचारको नेतृत्व पनि काँग्रेसले गर्नुछ ।

त्यसैले नेपाली कांग्रेसले १५औँ महाधिवेशनबाट एउटा स्पष्ट सन्देश दिनुछ- हामी केवल नेतृत्व परिवर्तन गरेर अघि बढिरहेको होईन, अपितु नेतृत्व गर्ने संस्कार नै परिवर्तन गर्दैछौं । हामी केवल संगठन विस्तार गर्दैछैनौं, संगठन गर्ने शैलि र संगठनको चरित्र समेत परिवर्तन गर्दैछौं । हामी चुनाव जित्ने तयारीलाई दोस्रो प्राथमिकतामा राखेर नागरिकको विश्वास जित्ने राजनीतिक संस्कृतिलाई पहिलो स्थानमा राखिरहेका छौं ।