सम्झना र श्रद्धाञ्जलि
महिनादिनअघि भोटेकोसी विपद् देशले व्यहोर्नुपर्यो। हाम्रा कयौँ आफन्तको अमूल्य जीवन गुम्यो, हजारौँ परिवार बेपत्ताजनको प्रतीक्षा र पीडामा छन्। मानवीय क्षतिसँगै खर्बौँको भौतिक संरचना विनाश भएको छ। यो पीडा र क्षतिबाट उठ्न नेपाली कांग्रेसले सबै आग्रह–पूर्वाग्रहभन्दा माथि उठेर सरकारलाई साथ दिएको छ र दिइरहनेछ। यो हाम्रो लोकतान्त्रिक संस्कार र मानवीय कर्तव्य दुवै हो। भोटेकोसीलगत्तै मनाङलगायतका विपद्मा जीवन गुमाएकाहरूप्रति यो बन्द सत्र भावपूर्ण श्रद्धाञ्जलि अर्पण गर्दछ।
श्रद्धा र संकल्प
जननायक बीपी कोइरालाले स्थापित गर्नुभएको राजनीतिक दल नेपाली कांग्रेसले उहाँको विश्वासको राजनीतिक प्रणाली मुलुकमा स्थापित गर्न प्रधाननायकत्व निर्वाह गर्यो। अब उहाँको संस्कारबमोजिमको लोकतान्त्रिक संस्कृति बलियो ढंगले मुलुकमा स्थापित गरेर हामीले एकातर्फ प्रणालीलाई सबल बनाउनु छ र अर्कोतर्फ यही प्रणालीलाई समयानुकूल परिमार्जित गर्दै देशलाई यही मार्गबाट समुन्नतिको उचाइमा पुर्याउनु छ। १५औँ महाधिवेशनमा ‘परम्पराको सम्मान र परिवर्तनको संकल्प’ गरिरहेको यो घडी हामी बीपीसँगै सुवर्णशमशेर, गणेशमान सिंह, कृष्णप्रसाद भट्टराई, गिरिजाप्रसाद कोइराला र सुशील कोइरालाप्रति श्रद्धा र श्रद्धाञ्जलि एवं निवर्तमान सभापति श्रद्धेय शेरबहादुर देउवाप्रति सम्मान प्रकट गर्दछौँ।
संकल्प : नवीन आशा र विश्वासको
नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशन पार्टीको समयानुकूल नीति र दृष्टि निर्माण एवं नेतृत्व चयनसँगै नेपाली समाजमा नवीन आशा र विश्वासको नवीन पालुवा हुर्काउने संकल्पमा समर्पित छ। आजको नेपाल र आजको नेपालीजनमा आशा, भरोसा र विश्वासको जगेर्ना गर्नु/गराउनु यतिबेला हामी सबैको साझा राष्ट्रिय दायित्व हो।
कांग्रेस प्रतिपक्षमा छ। तर आवेग, अनपेक्षित द्वन्द्व र निराशा समाजमा विस्तार भएर त्यसबाट लाभान्वित हुनुपर्छ भन्ने नकारात्मक सोचलाई स्थान दिँदैन। देशको मूल नेतृत्व गर्ने सरकारकै कर्मले नागरिकमा आशा जाग्ने या निराशा झ्याँगिने हुन्छ, तर कांग्रेस मान्यता राख्दछ– प्रतिपक्ष झनै जिम्मेवार ढंगले प्रस्तुत हुँदा त्यसले नागरिकको प्रश्नलाई एकातर्फ बलियो बनाउँछ, अर्कातर्फ समाजमा आशाको दियोलाई निभ्न दिँदैन। यो सत्यलाई बुझ्नु र कार्यान्वयनमा इमानदार बन्नु– आजको नेपालको जीवन्त लोकतान्त्रिक संस्कृति हो, जसको प्रतिनिधित्व यतिबेला नेपाली कांग्रेसले गरिरहेको छ।
१) अनुकरणीय पक्ष आत्मसात्, कमजोरीमा आत्मालोचना
नेपालको राजनीतिक संस्कृतिमा अनुकरणयोग्य कैयौँ सुन्दर अध्याय छन्। त्यसप्रति सन्तोष मान्नुपर्छ। तर कैयौँ कमजोरी र खराबीहरू सामुन्नेमा छन्, जसले समग्र राजनीतिप्रति विकर्षण बढाउन भूमिका खेलेको छ। कुनै पनि असल राजनीतिक प्रणालीको सफलता त्यसका सञ्चालक, सदस्य, प्रतिस्पर्धी र समर्थकसमेतको संस्कार र व्यवहारमा निर्भर हुन्छ। हेक्का राखौँ, वर्तमान संविधान क्रमशः राष्ट्रिय एकताको साझा दस्तावेज बन्दै जाने क्रममा छ, यसप्रति अपनत्वको दायरा बढाउन केही काम बाँकी छन्। अनि संसदीय लोकतान्त्रिक पद्धति हामी सबैको साझा बाटो बनिसकेको छ। अब जरुरी छ– राजनीतिक संस्कृतिमा भएको क्षयलाई केलाउन र पुनर्जागरणका लागि शब्द होइन, व्यवहारले योगदान गर्न।
नेपाली कांग्रेस १५औँ महाधिवेशनको बन्द सत्रमार्फत सर्वप्रथम स्वयं आफ्नो भागको कमजोरीप्रति आत्मालोचित हुँदै अघि बढ्ने संकल्प गर्दछ। विशेष महाधिवेशनबाट क्रमशः बदलिँदै प्रस्तुत भइरहेको कांग्रेस नेपाली राजनीतिक संस्कृतिको युगानुकूल रूपान्तरण र पुनर्जागरणका लागि गम्भीर पहलकदमी लिने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्दछ।
२) कांग्रेस : ‘ज्येष्ठ’ मात्र होइन ‘श्रेष्ठ’ पनि, थप प्रमाणित गर्दै बढ्ने संकल्प
गएको आमनिर्वाचनताका नेपाली कांग्रेस अनेकन आलोचनाले घेरिएको थियो। विशेष महाधिवेशनबाट नयाँ नेतृत्व, नयाँ ऊर्जा र नयाँ सन्देशका साथ अघि बढ्यो। तर त्यसलाई जनजनसम्म सार्थक सम्प्रेषण गर्न हामीलाई समय अपुग भयो। तर फागुन २१ मा आदरणीय मतदाताले दिएको जिम्मेवार प्रतिपक्षको म्यान्डेटलाई इमानदार ढंगले आत्मसात् गरेर हामी कार्यसम्पादन गरिरहेका छौँ। कांग्रेस ‘ज्येष्ठ’ दल हो, सबैको ज्ञानमा छ। तर ‘ज्येष्ठ’ मात्र होइन, ‘श्रेष्ठ’ पनि छ भन्ने सबैको ‘संज्ञान’ मा हामी स्थापित गर्न चाहन्छौँ।
नेपाली कांग्रेस कैयौँ दलको भीडमा केवल एउटा राजनीतिक दल होइन। यो एकातर्फ इतिहास हो– नेपालको लोकतान्त्रिक संघर्ष, नागरिक स्वतन्त्रता, मानव अधिकार र प्रेस स्वतन्त्रताको आन्दोलनको। अर्कातर्फ यो– समावेशिता र सामाजिक न्यायको उसबेलादेखि आजसम्मकै बलियो प्रतिनिधि शक्ति हो। सैद्धान्तिक रूपले आज सबैले रोजेको मार्गको प्रवर्तक हो नेपाली कांग्रेस। लोकतान्त्रिक समाजवादको आधारशिला खडा गर्ने अनि सामाजिक सद्भाव, संयम र सहकार्यको पैरवी र रक्षा गर्ने बलियो समन्वय सूत्र पनि हो नेपाली कांग्रेस।
देशको स्मृतिमा ताजै छ– पछिल्लोपटक प्रतिनिधिसभामा प्रधानमन्त्रीको अनुपस्थितिले सिर्जना गरेको द्वन्द्व एकातर्फ चल्दै थियो, तर सोही समयमा राष्ट्रिय सभामा सरकारको नीति तथा कार्यक्रम बिना रोकटोक पारित गर्न नेपाली कांग्रेसले साथ दिइरहेको थियो। सत्तारूढ दलको एकजना मात्र पनि सांसद राष्ट्रिय सभामा नभएको स्थितिमा भर्खरै निर्वाचित भएर आएको सरकारलाई अप्ठ्यारोमा पार्नुहुन्न भन्ने कांग्रेसको सोच परिपक्व त थियो नै, लोकतान्त्रिक संस्कारको एक उन्नत उदाहरण पनि थियो र त्यो थियो बदलिएको कांग्रेसको एक परिपक्व छवि।
सुनसरीमा अनाहकमा सरकारी गोलीले युवाको मृत्यु हुँदा जब मधेसमा द्वन्द्व चर्कियो, कांग्रेसले त्यसबेला कस्तो भूमिका निभायो, देशले गहिरो स्मृतिमा राखिरहन जरुरी छ। हाम्रा लागि दलको जित दोस्रो विषय हो, ‘देश पहिलो’ हाम्रो नारा होइन, प्रतिबद्धता हो र अग्रजहरूले सुम्पिएको ऐतिहासिक जिम्मेवारी हो।
१५औँ महाधिवेशनको बन्द सत्रमा हामी संकल्प गर्दछौँ– निरन्तर श्रेष्ठ स्थापित हुन हामी कांग्रेसजनले लोकतान्त्रिक संस्कृतिलाई निरन्तर इमानका साथ प्रस्तुत गर्नुछ, प्रस्तुत गर्नेछौँ। जहाँ चुक्नेछौँ, त्यहीँ सच्याउनेछौँ।
३) व्यक्तिको दोष संस्थालाई नबोकाउने संकल्प
जहाँ चुक्नेछौँ, त्यहीँ सच्याउनेछौँ। यो हाम्रो संस्थागत संकल्प १५औँ महाधिवेशनबाट पारित गर्दैछौँ। हामी प्रस्ट छौँ र प्रस्ट रहनेछौँ कि व्यक्तिको दोष हामी संस्थालाई बोकाउँदैनौँ।
कांग्रेस देशको प्रचलित कानुनमा विश्वास गर्दछ, विधिमा विश्वास गर्दछ। अतः पार्टीको वडा तहदेखि केन्द्रसम्म कुनै पनि सदस्य या कुनै पनि बडे नेता कुनै पनि कानुन उल्लंघनको मुद्दामा जोडिन्छन् भने त्यसको सामना स्वयं व्यक्तिले गर्नेछ/गर्नुपर्नेछ। यद्यपि आरोपको आधारमा कोही निर्दोष फँस्नुहुन्न, राज्यको दबाब र प्रभावमा दोषी कोही उम्किनु हुन्न। उन्नत लोकतान्त्रिक संस्कृतिले निष्पक्ष न्याय निरूपणको अपेक्षा राख्दछ। यो स्पष्ट मान्यतामा कांग्रेस सदैव स्पष्ट र सदैव दृढ रहनेछ।
४) लोकतान्त्रिक संस्कृति बेगरको लोकतन्त्र, नीरस प्रक्रिया मात्र !
निर्वाचन हुने र निर्वाचनबाट सरकारको नेतृत्व चयन हुने प्रक्रियालाई मात्रै अबको दुनियाँमा उन्नत लोकतन्त्रका रूपमा परिभाषित गर्न सकिन्न। ‘How Democracy Dies’ मा हार्वर्ड युनिभर्सिटीका विख्यात द्वय विद्वान् लेख्छन्– ‘लोकतन्त्र मर्न सक्छ, तर सैनिक जनरलको बन्दुकबाट होइन, निर्वाचित नेतृत्वको हातबाट।’
निश्चय नै मुलुकको कानुन, विधि र संस्थाहरूको मर्यादा राखिएन भने, न्यायपालिका, व्यवस्थापिका र स्वतन्त्र प्रेसको मर्यादा भत्काइयो भने बुझ्नुपर्छ, लोकतन्त्रको अस्थिपञ्जर मात्रै बाँकी छ/रहन्छ। विश्वव्यापी रूपमा यो चिन्ता र विश्लेषण जो गरिँदै आएको छ, त्यसलाई आजको नेपालको वस्तुगत स्थितिको इमानदार समीक्षासाथ जननिर्वाचित सरकार र जिम्मेवार प्रतिपक्षले एकसाथ गहिरो मनन गर्न जरुरी छ।
प्रक्रियासँगै प्रवृत्ति प्रधान हुन्छ भन्ने हेक्का हामी सबै थरी दल र सबै राजनीतिकर्मीले गहिरोसँग राख्न जरुरी छ। जेन-जी विद्रोहपछि नेपाली समाजको अपेक्षा यस सन्दर्भमा अझै बलियोसँग बदलिएको छ। हामी स्पष्ट हुनुपर्छ– देखिने प्रक्रियामा भन्दा भोगिने प्रवृत्तिमा लोकतन्त्र बढी अनुभूत हुनसक्नुपर्छ। अन्यथा लोकतान्त्रिक संस्कृति बेगरको लोकतन्त्र, नीरस प्रक्रिया मात्र बन्न पुग्छ। त्यसको मूल्य लोकतन्त्रको गर्भबाट जन्मिने अलोकतान्त्रिक प्रवृत्तिले त चुकाउनुपर्छ नै, अन्ततः ढिलोचाँडो त्यसले समग्र देशको खुसी, शान्ति र अग्रगतिलाई गम्भीर असर पुर्याउँछ।
नेपाली कांग्रेस लोकतन्त्र र लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई नीरस प्रक्रिया मात्रै बन्न नदिन दृढ प्रतिबद्ध छ। आज प्रतिपक्षको र भोलि सरकारको नेतृत्वमा पुग्दा यो प्रतिबद्धतालाई दृढ ढंगले आत्मसात् गरिरहन र व्यवहारमा उतार्न कांग्रेस संकल्पबद्ध छ।
५) लोकतन्त्रको केन्द्रमा ‘मान्छेको मूल्य’ !
सामान्यतया ‘मान्छेको मूल्य’ सुन्दै गर्दा अनौठो या अस्वाभाविक शब्दावली लाग्न सक्दछ। तर जब सत्ताले अनधिकृत या वैधानिक ढंगले नै सही, कुनै कदम चाल्दा मानवीय प्रश्नलाई गौण र कानुनका चिसा अक्षरलाई प्रधान ठान्न पुग्छ, तब ‘मान्छेको मूल्य’ को प्रश्न बेजोड ढंगले उठ्छ नै। बीपी कोइरालाको दर्शनले सदैव ‘मान्छे’ लाई केन्द्रमा राख्यो। कम्युनिस्ट दर्शनसँग लोकतान्त्रिक मूल्यको गम्भीर विमतिको सार पनि त्यही थियो।
फागुन २१ पछि बनेको सरकारलाई सुकुम्बासी व्यवस्थापनको प्रश्नमा संयमसाथ कार्य गर्न सबै दलको एक्यबद्ध समर्थन जुट्न सक्दथ्यो। तर नयाँ सरकारको नेतृत्वमा ‘पुरानो आवेग’ हावी रहँदा, त्यसले मध्यबर्खामा बालबालिका, वृद्धवृद्धा, सुत्केरी कसैलाई पनि कुनै मानवीय संवेदनशीलता ख्याल नगरी उठिबास लगायो। हुनसक्छ तीमध्ये कैयौँको बसाइँ वैधानिक थिएन, तर त्यसो भनिरहँदा ती प्रत्येक मान्छेको जन्म र जिन्दगी अवैधानिक पक्कै थिएन। ‘मान्छेको मूल्य’ को प्रश्न त्यसैले यहाँनेर उठ्छ र जबर्जस्त ढंगले उठ्छ।
हो, लोकतन्त्रले निश्चय नै बहुमतको शासन भन्छ, तर लोकतान्त्रिक संस्कृतिले केवल एउटा अदना नागरिकले माइतीघर मण्डलामा उभिएर ‘मलाई अन्याय भयो सरकार’ भन्ने प्लेकार्ड देखाउँदा ‘राज्यले सुन्यो कि सुनेन’ त्यो हेर्छ। परम्परागत परिभाषामा ‘लोकतन्त्र भन्नु बोल्ने अधिकार’ थियो, आजको समयमा ‘बोलेको सुनियो कि सुनिएन, सुनुवाइ भयो कि भएन’ लोकतन्त्रको परीक्षण अब यसरी हुन्छ।
अर्थात् लोकतान्त्रिक संस्कृतिमा ‘मान्छेको मूल्य’ अनमोल हुन्छ र यो निर्वाचनमा पाइने ‘मान्छेको भोट’ भन्दा प्रधान हुन्छ। अस्थायी भोटको तागतमा, स्थायी मान्छेको अवमूल्यन लोकतान्त्रिक संस्कृतिको कुनै पनि कोणबाट जायज ठहर्दैन।
नेपाली कांग्रेस लोकतन्त्रको केन्द्रमा सदैव नागरिक सम्प्रभुतालाई राख्नु लोकतान्त्रिक संस्कृतिको आधारभूत सौन्दर्य मान्दछ। नागरिकको वैयक्तिक मर्मलाई संवेदनशील ढंगले सम्बोधन गर्न कांग्रेस सदैव प्रतिबद्ध रहनेछ।
६) ‘राजनीति’ प्रति पछिल्लो पुस्ताको प्रश्न र विश्वास !
०७२ मा नयाँ संविधान बनेपछिको उर्वर दशकमा उन्नत ढंगले सत्ता सञ्चालन र समुन्नतिको यात्रामा नवीन ‘डिपार्चर’ को अवसर गुमेपछि, त्यही अवधिमा हुर्किएको पछिल्लो पुस्ता राजनीतिप्रति गम्भीर ढंगले विकर्षित हुन पुग्यो। राजनीतिलाई पद र शक्तिको खेलका रूपमा मात्र अनुभव गर्ने स्थिति भोगेपछि लोकतन्त्रप्रतिको जनविश्वास कमजोर हुँदै गयो। विश्वास कमजोर भएपछि आफ्नो गाउँ–समाजमा भएको प्रगति र आफ्नो व्यक्तिगत जीवनले लोकतान्त्रिक पद्धतिका कारण प्राप्त गरेको थोरबहुत लाभ पनि उसले देख्न छोड्यो।
जब प्रधानमन्त्री पदको ‘म्युजिकल चेयर’ को आलोपालो चल्यो, त्यो दृश्यले निराश भएको युवामाझ ‘३५ वर्षमा देशमा केही भएन’ भन्ने भाष्य जबर्जस्त ढंगले भर्न संसदीय लोकतान्त्रिक प्रणालीका विपक्षीहरूलाई सफलता मिल्यो। जेन-जी विद्रोहमा हजारौँ युवालाई गाँस्न यो भाष्यले महत्त्वपूर्ण भूमिका निभाएको थियो।
०८२ भदौको त्यो विद्रोहमा जीवन गुमाएका युवा र अन्यप्रति कांग्रेस १५औँ महाधिवेशनको यो बन्द सत्र भावपूर्ण श्रद्धाञ्जलि व्यक्त गर्दछ। त्यो विद्रोहमार्फत युवाहरूले व्यक्त गरेको अपेक्षा सम्बोधन गर्ने दिशामा इमानदार ढंगले कर्म गर्ने प्रतिबद्धता दोहोर्याउँदछ।
पछिल्लो पुस्ताले नियमित रूपमा उठाउने प्रश्नको नियमित सम्बोधनले मात्रै तिनको विश्वासलाई राजनीति र राज्यप्रणालीसँग निरन्तर जोड्न सकिन्छ भन्ने तथ्यलाई सबै राजनीतिक दल र सरकारले गम्भीर हेक्का राख्न जरुरी छ।
७) बदलिएको समयमा इतिहासको सम्मान
इतिहासको अवमूल्यन गरिनु स्वस्थ लोकतान्त्रिक चरित्र विल्कुलै होइन। देश गणतन्त्रमा छ भनिरहँदा पृथ्वीनारायण शाह, त्रिभुवन या इतिहासको निश्चित कालखण्डमा सकारात्मक योगदान दिएका कसैको पनि अनादर गर्न किमार्थ मिल्दैन। लोकतान्त्रिक गणतन्त्र आजको नेपाल र अबको नेपालको पनि मूल मार्ग हो। तर गणतन्त्रपूर्वका स्थापित उपलब्धिहरू पनि राष्ट्रका सम्पत्ति हुन्।
हामीले निश्चित दलको चस्माबाट हेरेर फरक राजनीतिक नेतृत्वको महत्त्वपूर्ण योगदानलाई पनि कि अनादर कि अनदेखा गरेका छौँ। नेपालको सन्दर्भमा संसदीय लोकतान्त्रिक पद्धतिको प्रस्ताव जननायक बीपी कोइरालाले गर्नुभएको थियो, तर सबैले त्यही मार्ग अपनाइसक्दा पनि तथ्यको श्रद्धापूर्वक स्मरण गरेको कमै सुनिन्छ। ६० वर्ष लामो राजनीति गरेपछि अघिल्तिर आएको प्रधानमन्त्री पद सर्वोच्च नेता गणेशमान सिंहले नम्रतापूर्वक अस्वीकार गर्नुभयो। विश्वकै दुर्लभमध्येको यो उदाहरणलाई हामीले जुन उचाइको मूल्यका साथ साझा ढंगले आत्मसात् गर्न सक्नुपर्थ्यो, त्यो गर्न सकेनौँ। प्रधानमन्त्री पदबाट बाहिरिँदै गर्दा केवल छाता, ट्यांका र सुराही बोकेर निस्किनुभएका सन्त नेता कृष्णप्रसाद भट्टराईको गाथा हामी सबैले गायौँ, तर राजनीतिक जीवनको कुनै मोडमा त्यही सरलता अनुकरण गर्न हामी कोही पनि अग्रसर भएनौँ।
संसारभर कम्युनिस्ट सरकारहरू धराशायी हुँदै गरेका बेला मार्क्सवादको सिर्जनात्मक प्रयोग र विकास गरौँ भन्ने नारासाथ श्रद्धेय मदन भण्डारीले नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई लोकतान्त्रीकरण गर्ने जमर्को गर्नुभयो। देशभित्रको कुनै पनि शक्ति या समूहको रूपान्तरणले लोकतान्त्रिक पद्धतिलाई बल पुग्छ भन्ने विश्वाससाथ त्यो कदर गर्न हामी कमै मात्र अग्रसर रह्यौँ।
पहिल्याउँदै जाँदा फरक–फरक राजनीतिक कित्तामा थुप्रै कदरयोग्य उदाहरण पाउन सकिन्छ। ती सबै समग्रमा हाम्रै राजनीतिभित्रका सौन्दर्य हुन्। अर्को पक्षको खराबीलाई खोजेर असरल्ल बनाइदिन जे जति जाँगर हाम्रो राजनीतिमा देखिन्छ, त्योभन्दा बढी सकारात्मक उदाहरणहरूलाई आत्मसात् गर्न लगाउनु सहिष्णु र उदार लोकतान्त्रिक संस्कार हुन्छ। नेपाली कांग्रेस १५औँ महाधिवेशनको बन्द सत्रमा संकल्प गर्दछ– बदलिएको समयमा हामी महत्त्वपूर्ण योगदान र नवीन सोचका सबै सकारात्मक तथ्य, चाहे विगतका हुन् या आगामी दिनका, तिनलाई ग्रहण गर्दछौँ र त्यही दिशामा उदार सकारात्मक सोच अभिवृद्धि गर्न समग्र नेपाली राजनीतिलाई आह्वान गर्न चाहन्छौँ।
८) ‘३५ वर्ष’ को गलत भाष्य, विसंगत राजनीतिको चपेटा
‘बितेको ३५ वर्षमा देशमा केही भएन’ भन्ने गलत भाष्यको सहारा नेपाली राजनीतिमा कतिपयले लिएको देखिन्छ। हाम्रो राजनीतिक संस्कृतिमा भएको क्षयको सबैभन्दा दुःखद उदाहरण हो यो। के साँच्चै बितेको ३५ वर्षमा देशमा केही पनि प्रगति नभएकै हो त? यो दस्तावेज लोकतान्त्रिक संस्कृतिको प्रश्नमा केन्द्रित छ, अतः विगतका अनेकन उपलब्धि र कमजोरीको टिपोट अन्य दस्तावेजमा हुनेछ। तर यहाँनेर केवल एउटा उदाहरण स्मरण गरौँ– भोटेकोसीमा आएको बाढीपश्चात्को भौतिक क्षतिको विवरण।
दर्जनौँ पुल बगे, ती कहिले खडा भएका थिए? कैयौँ किमि पक्की सडक बगे, ती कहिले बनेका थिए? कैयौँ जलविद्युत् आयोजना, जो ध्वस्त भए, ती प्रायः सबै यही ३५ वर्षभित्रका उपलब्धि थिए। कांग्रेसले निजी क्षेत्रलाई विद्युत् उत्पादनमा भित्र्याउने नीति लिएका कारण पञ्चायतले छोडेर गएको २७७ मेगावाटबाट हाम्रो उत्पादन ३५०० मेगावाट पुगेको छ। गएको आर्थिक वर्षमा मात्रै नेपालले विद्युत् व्यापारबाट १८ अर्ब खुद नाफा गर्यो। बितेको ३५ वर्षको अवधिमा देशले १० वर्षे सशस्त्र द्वन्द्व, राजाको सक्रिय शासन, ०७२ वैशाख १२ को भूकम्प, जाजरकोट भूकम्प, विश्वव्यापी महामारी सबै प्रतिकूलता सामना गर्यो। यी सबका बाबजुद देशमा अनेक उपलब्धि हासिल भएका छन्।
बितेको ३५ वर्षमा केही पनि भएन भन्ने भाष्यलाई चिर्न जरुरी छ। वस्तुगत भएर समाजका सामु तथ्य राख्न र नकारात्मक कोणबाट मात्रै व्याख्या गरिने गलत राजनीतिक सोच र संस्कृतिलाई भत्काउन जरुरी छ।
९) नेतृत्व : जमेको पोखरी कि बगिरहने नदी
बीपी कोइरालाले भावी प्रधानमन्त्री भनेर ०३७ को जनमतसंग्रह ताका आफ्नो सहकर्मी मित्रको नाम सार्वजनिक रूपमै प्रस्तुत गर्नुभयो। फेरि पनि प्रधानमन्त्री पदका लागि आफैँ अघि सर्ने आकांक्षा राख्नुभएन। सन्त नेता कृष्णप्रसाद भट्टराईलाई पार्टीको कार्यवाहक आफू सक्रिय छँदै सुम्पिनुभयो। त्यो कर्मले एकातर्फ उहाँको राजनीतिक उचाइ झनै बढायो, अर्कातर्फ सहयोद्धा साथीहरूको नेतृत्व विकासलाई मार्गप्रशस्त गर्यो।
आफ्नो व्यवहारबाट बीपीले दिनुभएको सन्देश थियो– नेतृत्व जमेको पोखरी होइन, बगेको नदीजस्तो हुनुपर्छ। त्यसबाट प्राप्त संकेतलाई मूर्तीकृत गरेर नीतिको स्वरूप दिनुपर्दा– ‘हरेक नेतृत्वले निश्चित उचाइ र औचित्यपश्चात् सम्मानजनक बहिर्गमनको मार्ग अख्तियार गर्नु उचित हुन्छ।’
पटकपटक उही नेतृत्व निरन्तर, निरन्तर र निरन्तर रहिरहँदा त्यसले एकातर्फ नागरिकमा वितृष्णा बढेको हामीले प्रत्यक्ष अनुभूति गर्यौँ, अर्कातर्फ नेतृत्वको तीव्र आलोचना बढ्ने र बढेको दृश्यको साक्षी बन्यौँ। पद र सत्ताको लिप्साको छवि बनिँदा अन्ततः त्यो नेतृत्वले विगतमा गरेका राम्रा उल्लेखनीय कर्महरू ओझेलमा पर्न जाने र परेको यथार्थलाई नजिकबाट बुझ्यौँ। त्यसैले १५औँ महाधिवेशनमार्फत नेपाली कांग्रेस संकल्प गर्दछ– अबका दिनमा नेपाली कांग्रेसले नेतृत्वलाई निरन्तर बग्ने
