काठमाडौं । काठमाडौंको माइतीघर क्षेत्रमा वर्षेनी दोहोरिने डुबान प्राकृतिक जलाशय मासिनु, ढल निकासमाथिको अतिक्रमण र टुकुचा खोलाबाट सिर्जना हुने उल्टो जलचापको संयुक्त परिणाम भएको सरकारी अध्ययनले निष्कर्ष निकालेको छ।
राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणको संयोजनमा गरिएको स्थलगत अध्ययनले अव्यवस्थित शहरीकरण, कमजोर ढल संरचना र समन्वयविहीन पूर्वाधार निर्माणका कारण माइतीघरको वर्षेनी दोहोरिने डुबान समस्या जटिल बन्दै गएको औंल्याएको हो।
अध्ययनअनुसार माइतीघर चोकनजिक रहेको होचो तथा खाली जग्गाले विगतमा प्राकृतिक जलाशयको काम गर्थ्यो। थापाथली, सिंहदरबार र बबरमहल क्षेत्रबाट बगेर आउने वर्षाको पानी त्यहीँ जम्मा भई बिस्तारै जमिनमा सोसिने भएकाले तत्काल डुबान हुँदैनथ्यो। तर जिल्ला प्रहरी परिसर काठमाडौं र जिल्ला सरकारी वकिल कार्यालयका भवन निर्माण भएपछि त्यो प्राकृतिक जलाशय पूर्ण रूपमा मासियो। त्यसपछि वर्षाको पानी सोझै सडकमा थुप्रिन थालेको अध्ययनले देखाएको छ।
ढल प्रणालीको संरचनागत कमजोरी पनि डुबानको अर्को प्रमुख कारण रहेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ। मुख्य ढलको अधिकांश भाग ९०० मिलिमिटर व्यासको भए पनि बीचको खण्ड ६०० मिलिमिटरमा खुम्चिएकाले ‘बोटलनेक’ सिर्जना भएको छ। त्यसमा नयाँ भवनबाट निस्कने ढल, वर्षाको पानी र प्लास्टिकजन्य फोहोर मिसिँदा निकास क्षमता थप कमजोर बनेको अध्ययनले देखाएको छ।
टुकुचा खोलामा पानीको सतह बढ्दा मुख्य ढलको निकास थुनिने र खोलाबाट सिर्जना हुने उल्टो जलचापका कारण पानी म्यानहोल हुँदै सडकमा फर्किने गरेको प्रतिवेदनको निष्कर्ष छ।
प्राविधिक टोलीले ढल निकासमाथि सरकारी तथा निजी संरचनाको अतिक्रमण पनि भेटाएको छ। थापाथली क्याम्पस, राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक र राष्ट्रिय तथ्यांक कार्यालयका केही संरचना ढलको मार्गमाथि निर्माण गरिएका छन् भने कतिपय स्थानमा ढल छोपेर पसल र शौचालय बनाइएकाले सरसफाइ र मर्मत प्रभावित भएको उल्लेख गरिएको छ। विद्युत्, दूरसञ्चार र सडक निर्माणका क्रममा समन्वयविना गरिएको खन्ने–पुर्ने कार्यले पनि ढल प्रणालीमा थप क्षति पुगेको अध्ययनले औंल्याएको छ।
प्रतिवेदनले तत्काल अतिक्रमित संरचना हटाउने, ढल र टुकुचा खोलाको सफाइ गर्ने, छोपिएका म्यानहोल खुला गर्ने र सम्बन्धित निकायबीच समन्वय प्रभावकारी बनाउने सिफारिस गरेको छ। दीर्घकालीन रूपमा भूमिगत पानी सञ्चय ट्यांकी निर्माण, टुकुचाको निकासमा फ्ल्याप गेट जडान, सम्पूर्ण ढल सञ्जालको पुनः अध्ययन तथा वर्षाको बदलिँदो बहावअनुसार ढल प्रणाली पुनः डिजाइन गर्नुपर्ने सुझाव दिइएको छ।
सडक डिभिजन काठमाडौंका प्रमुख सुवोध देवकोटाले प्रतिवेदनका आधारमा डुबान न्यूनीकरणको काम तत्काल सुरु गरिने बताए। उनका अनुसार जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा सरोकारवाला निकायबीच भएको बैठकले आगामी शनिबारदेखि ढलको अवरोध हटाउने र अतिक्रमित संरचना हटाउने निर्णय गरेको छ। सेनाको मुख्यालय जाने मार्गको कल्भर्टलाई असर नपर्ने गरी प्राकृतिक निकास खुला गरिने र त्यसपछि दीर्घकालीन सुधारका काम अघि बढाइने उनले बताए।
