काठमाडौँ । नेपालीहरूको महान् पर्व बडादसैँको मुख्य दिन विजयादशमी आज देशभर हर्षोल्लासका साथ मनाइँदै छ। यस अवसरमा मान्यजनको हातबाट नवदुर्गा भवानीको प्रसादस्वरूप रातो टीका, पहेँलो जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्परा छ।

नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिका अनुसार आज बिहान ८ बजेर ४९ मिनेटमा विधिपूर्वक देवी विसर्जन गरिन्छ। त्यस्तै, टीका ग्रहणका लागि बिहान १० बजेर २६ मिनेटको समय उत्तम साइतका रूपमा निर्धारण गरिएको छ। समितिका अनुसार टीका लगाइदिने व्यक्ति पूर्वतर्फ र टीका लगाइमाग्ने व्यक्ति पश्चिमतर्फ फर्किनुपर्छ।

घटस्थापनाका दिनदेखि दसैँघर तथा पूजाकोठामा विधिपूर्वक स्थापना गरिएको जमरा र रातो टीका आज घरका ज्येष्ठ सदस्य तथा मान्यजनबाट ग्रहण गरी आशीर्वाद लिने गरिन्छ। यस दिन परिवारका सदस्य, आफन्त र बन्धुबान्धव एकै ठाउँमा भेला भएर देवीको प्रसाद ग्रहण गर्ने चलन छ।

दसैँको टीकाले टाढा रहेका परिवारका सदस्यलाई एकै ठाउँमा जोड्नुका साथै आपसी प्रेम, सम्मान, मेलमिलाप र सद्भाव अभिवृद्धि गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। यस पर्वले आफन्त, छिमेकी र समुदायबीच भाइचारा तथा आत्मीयताको भावना बलियो बनाउने विश्वास गरिन्छ।

विजयादशमीको धार्मिक तथा पौराणिक महत्त्व मार्कण्डेय पुराणअन्तर्गतको ‘देवीमाहात्म्य’ मा विशेष रूपमा वर्णन गरिएको छ। यसमा देवी दुर्गाको महिमा, दानवी शक्तिविरुद्धको सङ्घर्ष र धर्मको रक्षाका लागि देवीले प्राप्त गरेको विजयको प्रसङ्ग उल्लेख गरिएको छ। नवरात्रभर गरिने पूजा, आराधना र धार्मिक अनुष्ठानको समापनसँगै ज्येष्ठ सदस्यबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्परा रहिआएको छ।

धार्मिक मान्यताअनुसार, विजयादशमीका दिन देवी दुर्गाले महिषासुरमाथि र भगवान् श्रीरामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेका थिए। त्यसैले यस पर्वलाई असत्यमाथि सत्य र अधर्ममाथि धर्मको विजयका रूपमा लिने गरिन्छ। टीका र जमरा ग्रहण गर्दा जीवनमा सत्य, धर्म, सदाचार र सफलताको मार्गमा अघि बढ्न सकियोस् भन्ने कामना गरिन्छ।

दसैँमा लगाइने रातो टीकालाई शक्ति, विजय, सौभाग्य र मङ्गलको प्रतीक मानिन्छ भने पहेँलो जमरालाई उर्वरता, जीवनशक्ति र समृद्धिको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। यस अवसरमा भगवतीलाई अर्पण गरिएका वस्त्र प्रसादका रूपमा ग्रहण गर्ने परम्परा पनि छ।

दसैँमा दिइने परम्परागत आशीर्वाद

विजयादशमीका दिन मान्यजनले टीका र जमरा लगाइदिँदै दीर्घायु, सुख, शान्ति, समृद्धि, कीर्ति र सफलताको कामना गरी आशीर्वाद दिने चलन छ। संस्कृतमा प्रचलित केही आशीर्वादका श्लोक यस प्रकार छन् :

१. दीर्घायु, ऐश्वर्य र कीर्तिको कामना

ॐ आयुर्द्रोणसुते श्रियं दशरथे शत्रुक्षयं राघवे।

ऐश्वर्यं नहुषे गतिश्च पवने मानं च दुर्योधने।

दानं सूर्यसुते बलं हलधरे सत्यं च कुन्तीसुते।

विज्ञानं विदुरे भवन्तु भवतां कीर्तिश्च नारायणे॥

भावार्थ : द्रोणपुत्र अश्वत्थामाको जस्तो दीर्घायु, राजा दशरथको जस्तो ख्याति, भगवान् रामको जस्तो शत्रुमाथि विजय प्राप्त गर्ने क्षमता, राजा नहुषको जस्तो ऐश्वर्य, वायुदेवको जस्तो गति र दुर्योधनको जस्तो मानसम्मान प्राप्त होस्। सूर्यपुत्र कर्णको जस्तो दानशीलता, बलरामको जस्तो शक्ति, युधिष्ठिरको जस्तो सत्यनिष्ठा, विदुरको जस्तो विवेक र भगवान् नारायणको जस्तो कीर्ति प्राप्त होस्।

२. सुख, शान्ति र रक्षाको कामना

भद्रमस्ति शिवं चास्तु महालक्ष्मीः प्रसीदतु।

रक्षन्तु त्वां सदा देवाः आशिषः सन्तु सर्वदा॥

भावार्थ : सबैको कल्याण होस्, सुख र शान्ति प्राप्त होस्, महालक्ष्मीको कृपा रहिरहोस् र देवताहरूले सधैँ रक्षा गरून्। सधैँ शुभाशीर्वाद प्राप्त भइरहोस्।

३. नवदुर्गाको स्तुति

जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी।

दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तुते॥

भावार्थ : जयन्ती, मङ्गला, काली, भद्रकाली, कपालिनी, दुर्गा, क्षमा, शिवा, धात्री, स्वाहा र स्वधा नामले प्रसिद्ध देवीलाई बारम्बार नमस्कार छ।

४. देवी चामुण्डाको स्तुति

जय त्वं देवि चामुण्डे जय भूतार्तिहारिणि।

जय सर्वगते देवि कालरात्रि नमोऽस्तुते॥

भावार्थ : हे देवी चामुण्डा, तपाईंको जय होस्। सम्पूर्ण प्राणीका दुःख हरण गर्ने जगदम्बाको जय होस्। सबैतिर व्याप्त रहनुभएकी देवी कालरात्रिलाई नमस्कार छ।

५. सर्वमङ्गलाको स्तुति

सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके।

शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तुते॥

भावार्थ : सबै मङ्गलमध्ये सर्वश्रेष्ठ मङ्गल प्रदान गर्ने, कल्याणस्वरूपा, सबै मनोकामना पूरा गरिदिने, शरणागतको रक्षा गर्ने, तीन नेत्र भएकी गौरी तथा नारायणी देवीलाई नमस्कार छ।

विजयादशमीले धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक परम्पराको संरक्षण गर्नुका साथै परिवार तथा समाजमा प्रेम, सद्भाव र एकताको सन्देश प्रवाह गर्दछ। टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्दै नेपालीहरूले सुख, शान्ति, समृद्धि र उत्तरोत्तर प्रगतिको कामना गर्ने यस पर्वको विशेष महत्त्व रहेको छ।