आज गाई तिहार, विधिपूर्वक गाईको पूजा गरी मनाइँदै

काठमाडौँ । यमपञ्चक अर्थात् तिहारको तेस्रो दिन आज घरघरमा गाईको पूजा आराधना गरी गाई तिहार मनाइँदै छ। वैदिक सनातन धर्मावलम्बीहरूले गाईलाई पवित्र र मातृस्वरूप मानेर ‘गौमाता’का रूपमा श्रद्धापूर्वक पूजा गर्ने परम्परा रहिआएको छ।

तिहारको औँसीका दिन गाईलाई धनकी देवी लक्ष्मीको प्रतीकका रूपमा पूजा गर्ने धार्मिक मान्यता छ। यस दिन गाईको पूजा गरे घरमा सुख, शान्ति, शुभता र समृद्धि प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ। ऋग्वेद र अथर्ववेदमा समेत गाईलाई धन, स्वास्थ्य तथा समृद्धिको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। धार्मिक मान्यताअनुसार गाईको शरीरमा सम्पूर्ण देवीदेवताको वास रहेको विश्वास गरिन्छ।

गाईले दिने दूध पौष्टिक हुनुका साथै मानव जीवनका लागि उपयोगी भएकाले पनि गाईलाई आमासरह सम्मान गर्ने चलन छ। विभिन्न धार्मिक अनुष्ठानमा गाईको दूध, गोबर र गोमूत्रबाट पञ्चगव्य तयार गरी प्रयोग गरिन्छ। आजको दिन गाईलाई विधिपूर्वक पूजा गरी मिठा परिकार तथा हरियो घाँस खुवाउँदा परिवारमा सुख र समृद्धि कायम हुने जनविश्वास छ।

त्यस्तै, साउन शुक्ल पूर्णिमाका दिन हातमा बाँधिएको रक्षाबन्धन (डोरो) गाईको पुच्छरमा बाँधिदिए मृत्युपश्चात् गाईले वैतरणी नदी पार गराउन सहयोग गर्ने धार्मिक मान्यता पनि रहेको छ।

भगवान् श्रीकृष्णको जीवन गाई र गोपाल संस्कृतिसँग अभिन्न रूपमा जोडिएकाले हिन्दु धर्मावलम्बीहरूमा गाईप्रतिको श्रद्धा विशेष रहेको पाइन्छ। गाईपूजाले मानिसमा पशुप्रति दया, माया, कृतज्ञता र संरक्षणको भावना विकास गर्नसमेत प्रेरित गर्दछ।

यस्तो छ गाईपूजाको विधि र आवश्यक सामग्री

गाईपूजाका लागि दियो, घिउ वा तेल, बत्ती, धूप, अगरबत्ती, फूल तथा माला, अक्षता, चन्दन, अबिर, केशरी, जल, पञ्चामृत, फलफूल, मिठाई, नैवेद्य, दुबो, कुश, सफा कपडा, आरतीका लागि कपुर र गाईलाई खुवाउन हरियो घाँसको व्यवस्था गर्नुपर्छ।

पूजा सुरु गर्नुअघि गाई बाँधिएको गोठ वा पूजास्थल सफा गर्नुपर्छ। त्यसपछि गाईको शरीर सफा पानीले पुछिदिने वा नुहाइदिने गरिन्छ। पूजा सामग्री व्यवस्थित गरी पूर्व वा उत्तर दिशातर्फ फर्केर दियो बाल्नुपर्छ। सर्वप्रथम भगवान् गणेशको स्मरण गरी सङ्कल्प, पूजा, आरती तथा नैवेद्य अर्पण गरेर गाईको पूजा सम्पन्न गरिन्छ।

गणेश मन्त्र

वक्रतुण्डमहाकाय सूर्यकोटि समप्रभः।
निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा।।

पूजा सङ्कल्प

पूजा गर्दा हातमा जल, अक्षता र फूल लिएर आफ्नो नाम, गोत्र, स्थान तथा तिथिको उच्चारण गर्दै सङ्कल्प गर्नुपर्छ।

सङ्कल्प मन्त्र (सामान्य नमुना)

ॐ विष्णुर्विष्णुर्विष्णुः।
अद्य श्रीमद्भगवतो महापुरुषस्य विष्णोराज्ञया प्रवर्तमानस्य अद्य ब्रह्मणो द्वितीयपरार्धे श्रीश्वेतवाराहकल्पे वैवस्वतमन्वन्तरे अष्टाविंशतितमे कलियुगे कलिप्रथमचरणे जम्बूद्वीपे भारतवर्षे भरतखण्डे नेपाल देशे ………… स्थाने ………… मासे ………… पक्षे ………… तिथौ ………… वासरे अहं ………… गोत्रोत्पन्नः ………… नामाहं मम सकलपापक्षयपूर्वक सुखशान्तिसमृद्ध्यर्थं गौपूजनं करिष्ये।

गाईलाई देवी लक्ष्मीको प्रतीक मानेर श्रद्धापूर्वक पूजा गर्नुपर्छ।

गाई स्मरण मन्त्र

सर्वदेवमये देवि सर्वदेवैरलङ्कृते।
मातर्ममाभिलषितं पूरयस्व नमोऽस्तु ते।।

गाईको निधारमा चन्दन, अक्षता, अबिर र केशरीको टीका लगाइन्छ। घाँटीमा फूलमाला पहिर्‍याइन्छ भने सिङमा तेल लगाउने परम्परा पनि छ। त्यसपछि गाईको अगाडि धूप, दीप, फूल तथा अक्षता अर्पण गरिन्छ।

पुष्प अर्पण मन्त्र

ॐ इदं पुष्पं समर्पयामि।

धूप अर्पण मन्त्र

ॐ धूपमाघ्रापयामि।

दीप अर्पण मन्त्र

ॐ दीपं दर्शयामि।

नैवेद्य तथा भोजन अर्पण

गाईलाई हरियो घाँस, चोकर, फलफूल, गुड तथा उपयुक्त खानेकुरा खुवाइन्छ। मिठा परिकार खुवाएर गाईप्रति कृतज्ञता प्रकट गर्ने चलन छ।

त्यसपछि गाईलाई श्रद्धापूर्वक नमस्कार गरी परिक्रमा गर्नुपर्छ। यस क्रममा गाईलाई मातृस्वरूप मानेर परिवारको सुख, शान्ति, सुस्वास्थ्य, धनधान्य र समृद्धिको कामना गरिन्छ।

गाईको आरती मन्त्र

ॐ सर्वदेवमये मातः गौः सर्वसुखप्रदा।
नमस्ते जगतां धात्रि नमस्ते भक्तवत्सले।।